Hiểu để đồng hành cùng con

Nỗi lo lắng khi con chậm nói

Một buổi chiều, một người mẹ tìm đến tôi với vẻ mặt đầy lo âu. Chị kể: “Con em năm nay 4 tuổi mà không chủ động nói chuyện. Bé không muốn nói, chỉ thỉnh thoảng bắt chước mấy âm thanh cháu nghe được thôi. Bác sĩ bảo bé chỉ chậm nói đơn thuần chứ không tự kỷ. Nhưng em thấy nhiều trẻ tự kỷ hay tăng động giảm chú ý cũng vậy, khả năng giao tiếp rất thấp. Vợ chồng em lo quá, không biết con mình sau này có nói được không?”

Tâm sự của người mẹ ấy phản ánh đúng “nỗi ngứa” mà nhiều phụ huynh đang gãi hoài không hết: Con không nói hoặc nói rất ít, vốn từ chỉ đếm trên đầu ngón tay. Bé dường như lười nói, không có nhu cầu dùng lời nói để tương tác với mọi người. Mỗi lần cần gì, bé chỉ ì ạch kéo tay người lớn hoặc bắt chước vài tiếng kêu (như “meo meo”, “u u…”) thay vì gọi tên đồ vật hay nói lên mong muốn của mình. Cảnh con “ngậm tăm” khiến cha mẹ sốt ruột, lo sợ con mình mãi mãi không biết nói.

Vì sao bé chỉ bắt chước âm thanh mà không chịu nói?

Nhiều cha mẹ thắc mắc:

“Tại sao con tôi 3–4 tuổi rồi mà chỉ thích nhại tiếng còi xe, tiếng chó mèo, chứ không chịu nói được một câu cho ra hồn?”

Thực ra, bắt chước âm thanh là một phần của quá trình học nói. Trước khi nói được từ, trẻ thường ê a âm “ba ba, ma ma” từ khoảng 6 tháng tuổi. Tuy nhiên, nếu đến 2 tuổi mà trẻ chỉ biết bắt chước âm thanh hay hành động mà không tự nói được từ hoặc cụm từ nào thì đó là dấu hiệu chậm phát triển ngôn ngữ cần lưu tâm.

Có nhiều lý do khiến trẻ chậm nói và chỉ thích âm thanh hơn là dùng từ ngữ. Trước hết, có thể con thiếu môi trường giao tiếp. Ngôn ngữ phát triển nhờ tương tác qua lại – nếu không ai trò chuyện hay đáp ứng, trẻ sẽ không học được cách dùng lời nói trong hội thoại. Thử nghĩ mà xem, nếu mỗi ngày bé chỉ ngồi trước TV hoặc điện thoại, hoặc người lớn hiểu ý con qua cử chỉ ngay lập tức, bé sẽ không thấy cần phải nói để người khác hiểu mình. Lâu dần, con quen im lặng, chỉ thỉnh thoảng bập bẹ vài âm thanh cho vui tai.

Ngoài ra, cần xem xét đến yếu tố thể chất. Trẻ có vấn đề ở cơ quan phát âm như dính thắng lưỡi (lưỡi bị hạn chế cử động) có thể gặp khó khăn khi phát âm, nên ngại nói. Khả năng nghe cũng rất quan trọng: nếu bé nghe không rõ hoặc âm thanh bị méo, con sẽ khó mà bắt chước và hình thành từ chuẩn xác.

Thực tế có những trẻ không phản ứng khi được gọi tên nhưng lại biết chú ý khi thấy cử chỉ của người khác, đây có thể là dấu hiệu sớm của suy giảm thính lực, và đôi khi chậm nói chính là dấu hiệu duy nhất để cha mẹ nhận ra vấn đề này. Do đó, với trẻ chậm nói, cha mẹ nên cho con đi kiểm tra thính giác để loại trừ nguyên nhân do nghe kém.

Mặt khác, tính cách của mỗi bé cũng khác nhau. Có bé hướng nội, thích chơi một mình hơn là nói chuyện, trường hợp của nhà bác học Albert Einstein là ví dụ điển hình. Thuở nhỏ, Einstein thích tự chơi hơn là chơi với bạn. Ông gặp khó khăn lớn trong việc học nói, bố mẹ lo lắng đến mức phải hỏi ý kiến bác sĩ. Mãi gần 6 tuổi Einstein mới có thể nói trôi chảy, và ngay cả khi đã biết nói, ông vẫn thường lặp lại câu nói của mình nhiều lần thay vì đối thoại bình thường.

Câu chuyện của Einstein cho thấy một đứa trẻ có thể chậm nói đơn thuần do đặc điểm cá nhân, nhưng điều đó không đồng nghĩa rằng bé không thông minh hay không thể phát triển.

Chậm nói đơn thuần khác gì tự kỷ?

Khi thấy con chậm nói, nhiều phụ huynh ám ảnh với suy nghĩ:

“Có phải cháu tự kỷ không?”.

Đúng là trẻ tự kỷ hầu hết đều chậm nói, nhưng không phải mọi trường hợp chậm nói đều do tự kỷ. Theo các nghiên cứu, có khoảng 1/4 trẻ nhỏ gặp tình trạng chậm nói, trong đó nhiều bé vẫn phát triển bình thường, đạt các mốc như trẻ khác khi thêm một chút tuổi. Những bé này thường được chẩn đoán chậm nói đơn thuần, tức là chỉ chậm phát triển ngôn ngữ còn các mặt khác như vận động, nhận thức đều trong giới hạn bình thường.

Điểm khác biệt lớn giữa chậm nói đơn thuần và tự kỷ nằm ở khả năng giao tiếp phi ngôn ngữ. Nếu trẻ chỉ chậm nói đơn thuần, con vẫn hiểu và phản ứng với xung quanh ở mức độ nhất định: ví dụ bé biết nhìn vào mắt người thân, biết cười khi được chơi cù lét, biết giận dỗi hoặc ôm ấp bố mẹ để thể hiện cảm xúc. Ngược lại, trẻ tự kỷ ngoài chậm nói thường có thêm các dấu hiệu rõ rệt về tương tác xã hội: chẳng hạn 1 tuổi chưa bập bẹ, không biết chỉ tay thu hút sự chú ý; 16 tháng chưa nói được từ nào, 24 tháng chưa nói được câu 2 từ; không có hứng thú chơi với người khác; ít hoặc không nhìn vào mắt người đối diện, không phản hồi khi được gọi tên.

Nhiều trẻ tự kỷ còn lặp đi lặp lại những hành vi bất thường như vỗ tay, xoay tròn đồ vật, hoặc bắt chước tiếng động một cách vô nghĩa. Nếu con bạn không có những biểu hiện này ngoài việc chậm nói, và đặc biệt đã được bác sĩ kết luận không rối loạn tự kỷ, thì bạn có thể tạm yên tâm rằng bé chỉ chậm nói do nguyên nhân khác. Chậm nói đơn thuần không nghiêm trọng và dễ cải thiện hơn so với chậm nói do tự kỷ hay chậm phát triển trí tuệ. Điều quan trọng nhất lúc này là tập trung vào việc hỗ trợ ngôn ngữ cho con.

Cha mẹ cần làm gì để giúp con tập nói?

Khi phát hiện con chậm nói, can thiệp càng sớm càng tốt sẽ giúp con bắt kịp bạn bè. Cha mẹ chính là “người thầy đầu tiên” dạy con tập nói mỗi ngày. Dưới đây là một số cách đơn giản mà hiệu quả để kích thích kỹ năng ngôn ngữ cho trẻ:

• Trò chuyện và lắng nghe: Dành nhiều thời gian nói chuyện với con mỗi ngày. Hãy cúi xuống ngang tầm mắt, gọi tên con và kể cho con nghe bạn đang làm gì, hoặc nói về món đồ chơi con đang cầm. Lắng nghe và đáp lại những âm thanh mà bé phát ra để khuyến khích con tương tác. Tuyệt đối không bỏ qua khi con bi bô – mỗi tiếng “ê a” đều là lời mời gọi trò chuyện từ bé. Sự chú ý và phản hồi của cha mẹ sẽ giúp con thấy hứng thú với việc giao tiếp.

• Đọc sách và hát cho con nghe: Sách tranh, truyện thiếu nhi và bài hát là công cụ tuyệt vời để phát triển ngôn ngữ. Mỗi tối, hãy đọc một câu chuyện ngắn hoặc hát vài bài đồng dao cho bé. Chỉ vào hình ảnh màu sắc trong sách và hỏi những câu đơn giản: “Đây là con gì nhỉ?”, “Chú thỏ đang làm gì?”… Điều này giúp trẻ học từ mới và tương tác qua lại. Khi đọc hoặc hát, bạn có thể dừng lại ở những từ quen thuộc và khuyến khích bé điền vào chỗ trống (ví dụ: “Con vịt kêu … gì?” để bé nói “quạc quạc”). Những hoạt động này vừa vui vừa giúp con ghi nhớ từ vựng nhanh hơn.

• Dạy từ đơn giản gắn với hoạt động hằng ngày: Hãy tận dụng mọi tình huống thường ngày để dạy con tập nói. Ví dụ, khi bé đưa tay đòi uống sữa, bạn cầm chai sữa lên và nói rõ ràng: “Con muốn sữa phải không? Đây, sữa của con đây.” Lặp lại từ “sữa” nhiều lần và khuyến khích bé nhìn miệng bạn phát âm. Nếu con bập bẹ âm gần giống, hãy khen ngay: “À, con nói ‘sữa’ rồi, giỏi quá!”. Mỗi ngày, tập trung dạy vài từ đơn ngắn gọn (ba, mẹ, ăn, uống, chó, mèo…) gắn liền với ngữ cảnh thực tế. Khi bé đã nói được từ đơn, bạn tiếp tục mở rộng thành cụm từ ngắn (như “ăn cơm”, “uống sữa”, “chơi bóng”) để nâng dần khả năng của con.

• Kiên nhẫn và khen ngợi: Không ép trẻ phải nói khi con chưa sẵn sàng. Sự ép buộc hay la mắng chỉ làm bé sợ giao tiếp hơn. Thay vào đó, hãy kiên nhẫn chờ đợi và khen ngợi mọi nỗ lực nhỏ của con. Mỗi lần bé cố gắng phát âm hoặc sử dụng được một từ mới, dù chưa rõ, bạn hãy cười tươi, vỗ tay tán thưởng: “Con giỏi quá, nói lại mẹ nghe xem!” Niềm vui của cha mẹ sẽ tiếp thêm động lực để bé mạnh dạn tập nói.

• Hạn chế thời gian màn hình: Nhiều bé chậm nói do xem TV, điện thoại quá nhiều. Cha mẹ nên giảm tối đa việc cho con xem màn hình thụ động. Thay vì mở YouTube cho bé ăn, hãy cùng con chơi trò chơi xếp hình, đóng vai bác sĩ – bệnh nhân, bán hàng… để con luyện phản xạ ngôn ngữ. Nếu xem chương trình thiếu nhi, bố mẹ nên xem cùng con, vừa xem vừa bình luận, hỏi đáp về nhân vật hoặc hành động trên màn hình. Ví dụ, khi xem hoạt hình Peppa Pig, bạn có thể hỏi: “Peppa đang làm gì thế con?” rồi ngừng vài giây chờ bé trả lời hoặc bắt chước. Việc này giúp biến thời gian xem TV thành cơ hội học nói chủ động cho trẻ.

• Tạo cơ hội cho con được nói: Đôi khi, chúng ta cần giả vờ “không hiểu” để khuyến khích con diễn đạt. Nếu bé kéo tay bạn đến tủ lạnh mà không nói, đừng vội mở tủ ngay. Hãy hỏi: “Con muốn gì nhỉ? Sữa hay nước cam?” rồi kiên nhẫn chờ phản ứng. Đặt cho con những câu hỏi đơn giản, lựa chọn cụ thể (để bé dễ đáp) và đừng trả lời thay con. Ban đầu có thể bé chỉ nhìn, hoặc chỉ tay, nhưng dần dần, con sẽ cố phát âm để bạn hiểu. Mỗi lần như vậy, nhớ khen con và đáp ứng ngay yêu cầu để bé biết sức mạnh của lời nói.

• Tìm hỗ trợ từ chuyên gia: Nếu cha mẹ đã kiên trì áp dụng các cách trên một thời gian mà bé vẫn không tiến bộ, đừng ngại tìm đến chuyên gia âm ngữ trị liệu (speech therapist). Các chuyên gia sẽ đánh giá mức độ chậm nói của trẻ và hướng dẫn bài tập phù hợp. Sự can thiệp chuyên nghiệp, kết hợp với nỗ lực tại nhà của gia đình, sẽ giúp bé cải thiện kỹ năng giao tiếp hiệu quả hơn.

Kiên nhẫn đồng hành là cách tốt nhất với con

Đi cùng con trên hành trình tập nói đòi hỏi rất nhiều thời gian và sự nhẫn nại. Chúng ta không thể kỳ vọng một đứa trẻ vốn ít nói sẽ bỗng dưng “như chim hót” chỉ sau một đêm. Nhưng cha mẹ hãy tin rằng, mỗi tiếng bập bẹ hôm nay chính là một bước tiến nhỏ cho câu chuyện ngày mai. Bé có thể chưa nói được nhiều, nhưng bé đang lắng nghe và cảm nhận từng lời bạn nói, từng cái ôm, ánh mắt khích lệ của bạn.

Hãy nhớ rằng bạn không cô đơn trên hành trình này. Rất nhiều phụ huynh khác cũng từng lo lắng như bạn, và nhiều em bé chậm nói đã bắt đầu nói rõ sau một thời gian được can thiệp đúng cách. Thậm chí, những người nổi tiếng như Albert Einstein thuở nhỏ từng chậm nói đến mức bố mẹ phải cầu cứu bác sĩ. Vậy mà với tình yêu thương và kiên trì giáo dục, Einstein vẫn lớn lên, học nói và trở thành một thiên tài. Dĩ nhiên, không phải trẻ chậm nói nào rồi cũng thành thiên tài vật lý – nhưng câu chuyện ấy nhắc nhở chúng ta rằng chậm nói không phải dấu chấm hết.

✨ Điều kỳ diệu sẽ đến khi cha mẹ đồng hành cùng con. Thay vì chì chiết “Sao mãi con không chịu nói?”, hãy mỉm cười và nói: “Ba/mẹ hiểu con muốn nói gì mà chưa nói được. Không sao, mình cùng thử lại nhé!”. Mỗi ngày, hãy vui chơi, chuyện trò với con nhiều hơn – lời nói yêu thương của bạn chính là liều thuốc giúp con tự tin cất tiếng. Rồi một ngày kia, bạn sẽ vỡ òa hạnh phúc khi nghe con gọi “Mẹ ơi!” hoặc “Ba ơi!” thật rõ ràng. Hành trình có thể dài và đầy thử thách, nhưng từng bước một, con bạn sẽ tìm được tiếng nói của riêng mình, dưới sự dẫn dắt dịu dàng và kiên nhẫn của bạn. 💖