Đang chuẩn bị quyển sách tri thức...
📖 Mục lục nhanh
0%
PSYGUILD SYSTEM
ĐANG KHỞI TẠO KẾT NỐI...
Đang chuẩn bị quyển sách tri thức...
Cách hỏi để thân chủ không cảm thấy bị phán xét là một kỹ năng cốt lõi trong tham vấn tâm lý, trị liệu, công tác xã hội, giáo dục và các lĩnh vực hỗ trợ con người. Trong tham vấn, câu hỏi không chỉ truyền tải nhu cầu thu thập thông tin; nó còn truyền tải thái độ của người hỗ trợ. Một câu hỏi có thể khiến thân chủ cảm thấy được lắng nghe, được tôn trọng và được an toàn, nhưng cũng có thể khiến họ thấy mình bị xét xử, bị quy lỗi, bị soi xét hoặc bị ép phải tự bào chữa. Theo Rogers (1957), sự thay đổi trị liệu cần diễn ra trong một mối quan hệ có thấu cảm, chấp nhận vô điều kiện và tính chân thực. Các nghiên cứu về liên minh trị liệu cũng cho thấy chất lượng hợp tác giữa nhà trị liệu và thân chủ có liên hệ nhất quán với kết quả trị liệu (Bordin, 1979; Flückiger et al., 2018). Vì vậy, câu hỏi không phán xét không chỉ là câu hỏi “nghe nhẹ nhàng hơn”, mà là một cách tạo điều kiện để thân chủ cảm thấy đủ an toàn khi nói về những điều khó: xấu hổ, sai lầm, tổn thương, giận dữ, ham muốn, hành vi né tránh, quan hệ độc hại hoặc các lựa chọn mà họ chưa tự hào. Bài viết phân tích nguyên tắc hỏi không phán xét, các lỗi thường gặp, mẫu câu thay thế và cách giữ thái độ thấu cảm khi đặt câu hỏi trong tham vấn.
Cách hỏi để thân chủ không cảm thấy bị phán xét; câu hỏi không phán xét trong tham vấn; kỹ năng hỏi trong trị liệu; lắng nghe thấu cảm; chấp nhận vô điều kiện; liên minh trị liệu; phản hồi cảm xúc; phỏng vấn tạo động lực; tham vấn lấy thân chủ làm trung tâm; giao tiếp trị liệu.
Trong tham vấn, thân chủ thường mang đến những điều rất khó nói. Đó có thể là một mối quan hệ họ biết là độc hại nhưng vẫn chưa rời đi. Một hành vi họ thấy xấu hổ nhưng lặp lại nhiều lần. Một cơn giận với cha mẹ, con cái hoặc người yêu. Một lựa chọn họ nghĩ người khác sẽ không hiểu. Một suy nghĩ từng làm họ sợ chính mình.
Khi thân chủ bắt đầu chia sẻ những điều này, họ không chỉ kể sự kiện. Họ cũng đang quan sát phản ứng của người hỗ trợ: người này có sốc không, có trách mình không, có nghĩ mình yếu đuối không, có xem mình là “có vấn đề” không, có vội đưa lời khuyên không. Nếu chỉ một câu hỏi khiến họ cảm thấy bị phán xét, họ có thể lập tức thu mình lại.
Ví dụ, khi thân chủ nói: “Em vẫn quay lại với người đó dù biết họ làm em đau”, người hỗ trợ có thể hỏi: “Tại sao bạn lại để mình bị như vậy?”. Câu hỏi này có thể xuất phát từ lo lắng, nhưng với thân chủ, nó dễ nghe như lời trách. Họ có thể cảm thấy mình ngu ngốc, yếu đuối hoặc đáng bị đau vì đã không rời đi.
Một cách hỏi khác là: “Điều gì khiến việc rời khỏi mối quan hệ này trở nên khó khăn với bạn?”. Câu hỏi này vẫn đi vào cùng một chủ đề, nhưng không quy lỗi. Nó thừa nhận rằng phía sau việc ở lại có những lý do tâm lý, cảm xúc, tài chính, gia đình hoặc an toàn cần được hiểu.
Điểm khác biệt giữa hai câu hỏi không chỉ nằm ở từ ngữ. Nó nằm ở vị thế của người hỏi. Câu hỏi phán xét đặt người hỗ trợ ở vị trí người đánh giá. Câu hỏi không phán xét đặt người hỗ trợ ở vị trí người đồng hành khám phá.
Trong thực hành tham vấn, câu hỏi không phán xét không có nghĩa là đồng tình với mọi hành vi của thân chủ. Người hỗ trợ vẫn cần đánh giá nguy cơ, làm rõ trách nhiệm, phản ánh hệ quả và hỗ trợ thay đổi. Nhưng tất cả những điều đó cần được thực hiện trong một bầu khí đủ an toàn để thân chủ không phải tự vệ trước khi có thể tự hiểu.
Câu hỏi phán xét là câu hỏi khiến thân chủ cảm thấy mình đang bị đánh giá, bị quy lỗi, bị xem là sai, yếu kém, thiếu hiểu biết hoặc đáng trách. Đôi khi câu hỏi phán xét rất rõ ràng. Ví dụ: “Sao bạn lại làm chuyện đó?”, “Bạn không thấy như vậy là sai à?”, “Tại sao bạn không suy nghĩ kỹ hơn?”. Nhưng nhiều khi nó tinh vi hơn.
Một câu hỏi có thể phán xét dù người hỏi không cố ý phán xét. Ví dụ:
“Bạn có nghĩ mình đang làm quá không?”
“Bạn có thấy mình hơi phụ thuộc quá mức không?”
“Sao bạn không nói thẳng ngay từ đầu?”
“Bạn có nghĩ mình nên mạnh mẽ hơn không?”
“Tại sao bạn cứ chọn sai người?”
Các câu này có vẻ là câu hỏi, nhưng ẩn bên dưới là một nhận định: bạn đang làm quá, bạn phụ thuộc, bạn không đủ mạnh mẽ, bạn chọn sai, bạn phải biết làm khác đi. Khi thân chủ nghe thấy nhận định này, họ có thể im lặng hoặc chuyển sang giải thích để tự bảo vệ mình.
Ngược lại, câu hỏi không phán xét là câu hỏi giúp thân chủ cảm thấy trải nghiệm của họ có lý do, có bối cảnh và có thể được hiểu. Câu hỏi không phán xét không né tránh vấn đề, nhưng nó tiếp cận vấn đề bằng sự tò mò thấu cảm.
Ví dụ:
Thay vì: “Sao bạn không rời đi?”
Hỏi: “Điều gì khiến việc rời đi chưa an toàn hoặc chưa khả thi với bạn lúc này?”
Thay vì: “Sao bạn lại nổi nóng như vậy?”
Hỏi: “Ngay trước khi cơn giận bùng lên, điều gì đã xảy ra bên trong bạn?”
Thay vì: “Bạn không thấy mình đang né tránh à?”
Hỏi: “Có điều gì làm việc đối diện với chuyện này trở nên quá khó lúc này không?”
Câu hỏi không phán xét mở ra không gian hiểu. Câu hỏi phán xét đóng lại không gian đó bằng sự xấu hổ.
Không ít thân chủ đến tham vấn sau nhiều năm bị người khác đánh giá: “yếu đuối”, “quá nhạy cảm”, “ích kỷ”, “hư”, “không biết điều”, “làm quá”, “có vấn đề”. Khi đã quen với việc bị phán xét, họ rất nhạy với sắc thái của câu hỏi.
Một câu hỏi trung tính với người hỗ trợ có thể không trung tính với thân chủ. Ví dụ, “Bạn đã làm gì sau đó?” có thể chỉ là câu hỏi làm rõ sự kiện. Nhưng nếu thân chủ từng bị đổ lỗi nhiều lần, họ có thể nghe thành: “Bạn đã làm gì sai sau đó?”. Vì vậy, người hỗ trợ cần chú ý không chỉ đến ý định của mình, mà còn đến cách câu hỏi có thể được tiếp nhận.
Xấu hổ là cảm giác “có điều gì đó sai ở con người mình”, khác với tội lỗi là “mình đã làm một điều sai”. Khi thân chủ đang ở trong trạng thái xấu hổ, họ dễ nghe câu hỏi như lời xác nhận rằng họ thật sự tệ. Họ có thể im lặng, cười gượng, đổi chủ đề, nói “em không biết”, hoặc bắt đầu biện minh.
Thấu cảm của người hỗ trợ có vai trò quan trọng trong việc giảm phòng vệ. Elliott và cộng sự (2018) cho thấy thấu cảm của nhà trị liệu có liên hệ với kết quả trị liệu. Trong thực hành, thấu cảm thể hiện qua việc người hỗ trợ hỏi để hiểu chứ không hỏi để kết tội.
Một số thân chủ có trải nghiệm sang chấn, bạo lực, bị kiểm soát hoặc bị làm nhục. Với họ, việc bị hỏi trực diện về một trải nghiệm đau có thể kích hoạt lại cảm giác mất quyền kiểm soát. SAMHSA (2014) nhấn mạnh tiếp cận có hiểu biết về sang chấn cần chú trọng an toàn, tin cậy, lựa chọn, hợp tác và trao quyền. Vì vậy, câu hỏi không phán xét không chỉ là câu hỏi “dịu hơn”, mà còn là câu hỏi cho thân chủ quyền quyết định mức độ chia sẻ.
Ví dụ:
“Bạn muốn kể phần nào của câu chuyện này hôm nay, và phần nào mình nên để lại khi bạn thấy sẵn sàng hơn?”
Câu hỏi này giúp thân chủ cảm thấy họ không bị ép phải mở ra toàn bộ.
Đây là khác biệt nền tảng. Câu hỏi “bạn bị sao vậy?” dễ khiến thân chủ thấy mình là vấn đề. Câu hỏi “điều gì đã xảy ra với bạn?” mở ra bối cảnh: những trải nghiệm, áp lực, nỗi sợ, chiến lược sinh tồn và nhu cầu chưa được đáp ứng.
Ví dụ:
Thay vì: “Tại sao bạn lại phụ thuộc vào người đó như vậy?”
Hỏi: “Mối quan hệ này đang đáp ứng điều gì mà bạn rất sợ mất?”
Thay vì: “Sao bạn cứ trì hoãn?”
Hỏi: “Khi chuẩn bị bắt đầu việc đó, cảm xúc hoặc suy nghĩ nào làm bạn chùn lại?”
Thay vì: “Sao bạn không kiểm soát cơn giận?”
Hỏi: “Cơn giận thường xuất hiện khi nhu cầu nào của bạn bị chạm vào?”
Cách hỏi này không phủ nhận trách nhiệm, nhưng nó giúp thân chủ hiểu phản ứng của mình trong bối cảnh đầy đủ hơn.
“Tại sao” có thể tạo cảm giác bị chất vấn. Trong nhiều trường hợp, chuyển sang “điều gì” giúp câu hỏi mềm hơn và ít quy lỗi hơn.
Ví dụ:
Thay vì: “Tại sao bạn không nói sớm?”
Hỏi: “Điều gì khiến lúc đó bạn chưa thể nói ra?”
Thay vì: “Tại sao bạn lại chấp nhận điều đó?”
Hỏi: “Điều gì khiến bạn cảm thấy mình phải chịu đựng lúc đó?”
Thay vì: “Tại sao bạn lại quay lại?”
Hỏi: “Điều gì kéo bạn quay lại sau mỗi lần muốn dừng?”
Cách hỏi này thừa nhận rằng hành vi của thân chủ thường có nguyên nhân phức tạp, không đơn giản là “biết mà vẫn làm sai”.
Nếu thân chủ vừa chia sẻ điều nhạy cảm, người hỗ trợ không nên lập tức hỏi thêm chi tiết. Cần phản hồi cảm xúc trước để thân chủ cảm thấy được nghe.
Ví dụ:
Thân chủ: “Em thấy xấu hổ vì vẫn nhắn tin cho người đó.”
Chưa phù hợp: “Bạn nhắn bao nhiêu lần rồi?”
Phù hợp hơn: “Có vẻ một phần trong bạn rất xấu hổ, như thể việc nhớ người đó là điều không được phép.”
Sau đó mới hỏi: “Khi bạn nhắn tin, bạn đang cần điều gì nhất ở khoảnh khắc đó?”
Phản hồi trước giúp câu hỏi sau đó không giống khai thác. Nó truyền đi thông điệp: “Tôi thấy cảm xúc của bạn trước khi tôi hỏi thêm thông tin.”
Thân chủ có thể đã làm điều họ không tự hào: nói dối, né tránh, nổi nóng, quay lại quan hệ độc hại, làm tổn thương người khác, dùng chất, trì hoãn, phản ứng bốc đồng. Nếu người hỗ trợ hỏi như thể hành vi đó định nghĩa toàn bộ con người thân chủ, họ sẽ phòng vệ.
Cần tách: hành vi cần được hiểu và chịu trách nhiệm, nhưng thân chủ không bị đồng nhất với hành vi.
Ví dụ:
Thay vì: “Bạn có thấy mình ích kỷ không?”
Hỏi: “Khi bạn chọn im lặng lúc đó, bạn đang cố bảo vệ điều gì cho mình?”
Thay vì: “Bạn có thấy mình làm tổn thương người kia không?”
Hỏi: “Khi nhìn lại, bạn nghĩ phản ứng đó đã tác động đến người kia như thế nào?”
Câu hỏi thứ hai vẫn đưa thân chủ đến trách nhiệm, nhưng không đánh vào giá trị con người của họ.
Các từ như “sai”, “ích kỷ”, “yếu đuối”, “dại dột”, “phụ thuộc”, “độc hại”, “thao túng”, “bám víu”, “làm quá” có thể khiến thân chủ cảm thấy bị gán nhãn nếu dùng quá sớm. Ngay cả khi một khái niệm chuyên môn có thể phù hợp, người hỗ trợ nên thận trọng.
Ví dụ:
Thay vì: “Bạn đang bị phụ thuộc cảm xúc phải không?”
Hỏi: “Bạn nhận thấy cảm xúc của mình thay đổi thế nào theo phản ứng của người đó?”
Thay vì: “Người đó đang thao túng bạn đúng không?”
Hỏi: “Sau những lần nói chuyện với người đó, bạn thường cảm thấy rõ ràng hơn hay nghi ngờ bản thân nhiều hơn?”
Thay vì: “Bạn có đang né tránh không?”
Hỏi: “Có phần nào trong bạn chưa sẵn sàng chạm vào chuyện này không?”
Ngôn ngữ trung tính giúp thân chủ tự nhận diện vấn đề mà không cảm thấy bị kết luận thay.
Với các chủ đề như sang chấn, bạo lực, tự hại, tình dục, sử dụng chất, gia đình, niềm tin tôn giáo hoặc lựa chọn gây xấu hổ, việc xin phép giúp thân chủ có cảm giác kiểm soát.
Ví dụ:
“Mình có thể hỏi một câu hơi trực tiếp để hiểu mức độ an toàn của bạn không?”
“Phần này có thể nhạy cảm. Bạn có sẵn sàng nói thêm một chút không?”
“Bạn có quyền không trả lời nếu câu hỏi này chưa phù hợp.”
“Trước khi đi tiếp, mình muốn kiểm tra xem bạn có thấy ổn khi nói về chủ đề này không?”
Xin phép không làm mất tính chuyên môn. Ngược lại, nó thể hiện sự tôn trọng quyền tự chủ của thân chủ.
Ví dụ chưa phù hợp:
“Sao bạn không rời đi sớm hơn?”
“Sao bạn không nói thẳng ngay lúc đó?”
“Sao bạn lại tin người đó?”
Những câu này dễ khiến thân chủ thấy mình ngu ngốc hoặc có lỗi vì đã không phản ứng tốt hơn.
Cách hỏi thay thế:
“Điều gì khiến việc rời đi lúc đó chưa khả thi?”
“Lúc đó, điều gì làm việc nói thẳng trở nên khó khăn?”
“Khi bạn tin người đó, bạn đang hy vọng điều gì?”
Cách hỏi thay thế giúp thân chủ nhìn lại hoàn cảnh cũ bằng lòng trắc ẩn hơn, thay vì chỉ tự trách.
Ví dụ chưa phù hợp:
“Bạn có nghĩ mình đang làm quá không?”
“Chuyện đó có đáng để buồn vậy không?”
“Bạn có thấy mình nhạy cảm quá không?”
Các câu này làm thân chủ cảm thấy cảm xúc của họ không chính đáng. Khi cảm xúc bị phủ nhận, họ có thể im lặng hoặc chỉ nói phần “hợp lý” hơn.
Cách hỏi thay thế:
“Điều gì trong chuyện đó chạm vào bạn mạnh đến vậy?”
“Nỗi buồn này có vẻ sâu. Nó gợi lại điều gì trong bạn?”
“Khi bạn phản ứng mạnh như vậy, có nhu cầu nào đang bị bỏ qua không?”
Câu hỏi thay thế không phán xét cường độ cảm xúc. Nó cố hiểu ý nghĩa phía sau cường độ đó.
Ví dụ chưa phù hợp:
“Có phải bạn đang sợ bị bỏ rơi không?”
“Có phải bạn đang tìm kiếm sự công nhận từ mẹ không?”
“Có phải bạn chưa yêu bản thân đủ không?”
Các câu này có thể đúng, nhưng nếu đưa ra quá sớm, thân chủ dễ cảm thấy bị đọc vị hoặc bị đưa vào lý thuyết.
Cách hỏi thay thế:
“Khi người đó im lặng, điều gì xuất hiện rõ nhất trong bạn?”
“Khi nghĩ đến mẹ, bạn nhận thấy mình mong chờ điều gì nhất?”
“Trong giai đoạn này, bạn đang đối xử với bản thân như thế nào?”
Câu hỏi thay thế giúp thân chủ tự đi đến nhận thức thay vì bị trao một kết luận.
Ví dụ chưa phù hợp:
“Họ đã nói chính xác những gì?”
“Sau đó họ làm gì nữa?”
“Bạn có thể kể kỹ hơn từng chi tiết không?”
Trong một số tình huống, chi tiết là cần thiết để đánh giá an toàn hoặc hiểu bối cảnh. Nhưng nếu hỏi quá sâu khi thân chủ chưa sẵn sàng, họ có thể cảm thấy bị xâm phạm.
Cách hỏi thay thế:
“Mình không cần bạn kể chi tiết nếu điều đó chưa an toàn. Điều quan trọng lúc này là chuyện đó đã ảnh hưởng đến bạn như thế nào.”
“Bạn muốn mình biết phần nào để có thể hỗ trợ bạn tốt hơn hôm nay?”
Câu hỏi thay thế đặt sự an toàn của thân chủ lên trước sự đầy đủ của thông tin.
“Điều gì đã dẫn bạn đến phản ứng đó lúc ấy?”
“Khi làm điều đó, bạn đang cố bảo vệ điều gì cho mình?”
“Phản ứng đó từng giúp bạn vượt qua điều gì trước đây?”
“Nếu nhìn phản ứng đó như một cách tự bảo vệ, bạn nghĩ nó đang bảo vệ bạn khỏi điều gì?”
Những câu hỏi này đặc biệt hữu ích khi thân chủ đang tự trách. Chúng giúp họ hiểu hành vi như một chiến lược đối phó, dù chiến lược đó có thể không còn phù hợp.
Không phán xét không có nghĩa là né trách nhiệm. Vấn đề là đưa thân chủ đến trách nhiệm mà không làm họ sụp vào xấu hổ.
“Bạn nghĩ phản ứng đó đã tác động đến người kia như thế nào?”
“Khi nhìn lại, có phần nào bạn muốn làm khác đi không?”
“Bạn muốn chịu trách nhiệm cho phần nào trong chuyện này?”
“Nếu sửa chữa một phần nhỏ, bạn muốn bắt đầu từ đâu?”
Những câu hỏi này giúp thân chủ nhìn vào hành vi và hệ quả mà không bị gọi là “người xấu”.
“Điều gì khiến việc rời đi chưa an toàn hoặc chưa khả thi lúc này?”
“Phần nào trong bạn muốn rời đi, và phần nào vẫn muốn ở lại?”
“Mỗi lần họ dịu lại, điều đó chạm vào hy vọng nào trong bạn?”
“Khi bạn nghĩ đến việc đặt ranh giới, điều gì làm bạn sợ nhất?”
Những câu hỏi này tránh thái độ “biết độc hại sao không rời đi”. Chúng giúp khám phá các ràng buộc cảm xúc, an toàn, tài chính, gia đình hoặc sang chấn.
“Khi chuẩn bị bắt đầu việc đó, điều gì thường xuất hiện trước tiên?”
“Nếu sự trì hoãn đang gửi một thông điệp, nó đang nói gì?”
“Có phần nào trong nhiệm vụ này làm bạn thấy bị đe dọa không?”
“Bạn đang tránh công việc, hay đang tránh một cảm giác đi kèm công việc đó?”
Cách hỏi này giúp thân chủ nhìn trì hoãn như thông tin tâm lý, không phải bằng chứng của sự lười biếng.
“Nếu một người bạn thân ở trong tình huống giống bạn, bạn sẽ nói gì với họ?”
“Tiếng nói tự trách này bắt đầu từ đâu trong đời bạn?”
“Ngoài lỗi của bạn, còn yếu tố hoàn cảnh nào cũng góp phần vào chuyện này?”
“Có cách nào nhìn lại chuyện này mà vẫn trung thực nhưng dịu hơn với chính mình không?”
Câu hỏi không phán xét giúp thân chủ chuyển từ tự tấn công sang tự hiểu.
Ngay cả câu hỏi trực tiếp về nguy cơ cũng có thể được hỏi không phán xét.
“Mình sẽ hỏi một câu trực tiếp để đảm bảo an toàn cho bạn. Tuần này bạn có từng nghĩ đến việc tự làm hại mình không?”
“Khi bạn nói ‘không muốn tồn tại nữa’, điều đó có đi kèm ý định làm hại bản thân không?”
“Bạn có kế hoạch cụ thể hoặc phương tiện nào để làm điều đó không?”
“Hiện tại bạn có đang ở nơi an toàn không?”
Ở đây, câu hỏi đóng là cần thiết. Không phán xét không có nghĩa là hỏi vòng vo. Với an toàn, sự rõ ràng là một phần của chăm sóc.
| Câu hỏi dễ gây cảm giác bị phán xét | Cách hỏi ít phán xét hơn |
|---|---|
| Tại sao bạn không rời đi? | Điều gì khiến việc rời đi trở nên khó khăn hoặc chưa an toàn? |
| Sao bạn lại làm vậy? | Khi đó, điều gì đang diễn ra bên trong bạn? |
| Bạn không thấy mình sai à? | Khi nhìn lại, bạn hiểu phản ứng của mình như thế nào? |
| Sao bạn cứ chọn sai người? | Bạn nhận thấy mô thức nào lặp lại trong các mối quan hệ? |
| Bạn có nghĩ mình làm quá không? | Điều gì khiến cảm xúc đó trở nên mạnh với bạn? |
| Sao bạn không nói sớm hơn? | Điều gì khiến lúc đó bạn chưa thể nói ra? |
| Bạn có thấy mình phụ thuộc quá không? | Bạn nhận thấy cảm xúc của mình thay đổi thế nào theo phản ứng của người đó? |
| Sao bạn không kiểm soát bản thân? | Điều gì thường xảy ra ngay trước khi bạn mất kiểm soát? |
| Bạn không thấy như vậy là độc hại à? | Mối quan hệ này đang làm bạn cảm thấy rõ ràng hơn hay kiệt sức hơn? |
| Sao bạn cứ trì hoãn? | Khi nghĩ đến việc bắt đầu, điều gì làm bạn chùn lại? |
Bảng này cho thấy câu hỏi không phán xét không né tránh vấn đề. Nó chỉ thay đổi cách tiếp cận: từ quy lỗi sang khám phá, từ đánh giá sang hiểu bối cảnh, từ xấu hổ sang trách nhiệm lành mạnh.
Người hỗ trợ không thể lúc nào cũng hỏi hoàn hảo. Sẽ có lúc câu hỏi đi quá nhanh, quá sâu hoặc nghe như có phán xét. Điều quan trọng là nhận ra và sửa chữa.
Một số câu có thể dùng:
“Mình nhận ra câu hỏi vừa rồi có thể nghe như đang quy lỗi. Ý mình là muốn hiểu điều gì khiến tình huống đó khó với bạn.”
“Có vẻ câu hỏi đó làm bạn hơi thu lại. Mình xin đi chậm hơn.”
“Bạn không cần phải tự bảo vệ mình ở đây. Mình muốn hiểu trải nghiệm của bạn, không phải đánh giá bạn.”
“Nếu cách mình hỏi chưa phù hợp, bạn có thể nói với mình. Mình sẽ điều chỉnh.”
“Cảm ơn bạn vì đã phản ứng thật. Điều đó giúp mình hiểu mình cần hỏi khác đi.”
Khả năng sửa chữa rất quan trọng trong liên minh trị liệu. Một lỗi nhỏ nếu được nhận ra và sửa chữa có thể làm quan hệ tham vấn mạnh hơn, vì thân chủ thấy rằng người hỗ trợ có thể chịu trách nhiệm và điều chỉnh.
Câu hỏi không phán xét không chỉ nằm ở từ ngữ. Cùng một câu hỏi, nếu được hỏi bằng giọng gấp gáp, ánh mắt căng, nét mặt ngạc nhiên hoặc thái độ nghi ngờ, thân chủ vẫn có thể thấy bị đánh giá.
Người hỗ trợ cần chú ý:
Ví dụ, khi thân chủ nói về một hành vi họ xấu hổ, phản ứng của người hỗ trợ nên truyền đi thông điệp: “Tôi có thể nghe điều này mà không xem bạn là người tệ.” Đây là nền tảng để thân chủ tiếp tục nói thật.
Một hiểu lầm thường gặp là nếu không phán xét thì không được phản hồi điều gây hại. Điều này không đúng. Không phán xét không có nghĩa là thụ động, đồng lõa hoặc tránh nói về trách nhiệm.
Người hỗ trợ vẫn có thể nói về hệ quả, ranh giới, nguy cơ và lựa chọn thay đổi. Nhưng cách nói cần phân biệt giữa con người và hành vi.
Ví dụ:
“Có vẻ phản ứng đó đã giúp bạn tự bảo vệ trong khoảnh khắc ấy, nhưng nó cũng đang làm mối quan hệ trở nên căng hơn. Bạn muốn nhìn vào phần này cùng mình không?”
Hoặc:
“Mình nghe thấy bạn có rất nhiều đau đớn. Đồng thời, mình cũng muốn mình cùng xem cách cơn giận của bạn đang ảnh hưởng đến người xung quanh.”
Cách phản hồi này vừa thấu cảm vừa có trách nhiệm. Nó không nói “bạn xấu”, nhưng cũng không bỏ qua tác động của hành vi.
Trong phỏng vấn tạo động lực, tinh thần hợp tác, chấp nhận, gợi mở và lòng trắc ẩn giúp người hỗ trợ nói về thay đổi mà không ép buộc thân chủ (Miller & Rollnick, 2023; Miller & Rose, 2009). Đây là một hướng rất hữu ích khi cần hỏi về hành vi khó mà không làm thân chủ phòng vệ.
Cách hỏi để thân chủ không cảm thấy bị phán xét không chỉ là thay vài từ trong câu hỏi. Đó là một thái độ tham vấn: tôn trọng, thấu cảm, tò mò, không vội kết luận và tin rằng hành vi của thân chủ luôn có bối cảnh cần được hiểu. Một câu hỏi không phán xét không né tránh sự thật, nhưng tiếp cận sự thật bằng sự an toàn.
Thân chủ thường không im lặng vì họ không có gì để nói. Họ im lặng khi cảm thấy điều mình nói có thể bị dùng để đánh giá mình. Vì vậy, người hỗ trợ cần hỏi sao cho thân chủ không phải tự bào chữa trước khi có thể tự hiểu.
Câu hỏi không phán xét giúp thân chủ nhìn lại hành vi, cảm xúc và lựa chọn của mình mà không sụp vào xấu hổ. Nó tạo điều kiện để họ chịu trách nhiệm một cách lành mạnh hơn, vì trách nhiệm thật thường chỉ xuất hiện khi con người không còn phải tiêu hao toàn bộ năng lượng để tự vệ.
Trong tham vấn, một câu hỏi tốt không phải là câu hỏi chứng minh người hỗ trợ thông minh. Đó là câu hỏi khiến thân chủ cảm thấy: “Mình có thể nói thật ở đây mà không bị xem là sai hỏng.” Khi cảm giác đó xuất hiện, thân chủ không chỉ chia sẻ nhiều hơn; họ còn có cơ hội nhìn mình bằng một ánh mắt dịu hơn, trung thực hơn và có khả năng thay đổi hơn.