Đang chuẩn bị quyển sách tri thức...
📖 Mục lục nhanh
0%
PSYGUILD SYSTEM
ĐANG KHỞI TẠO KẾT NỐI...
Đang chuẩn bị quyển sách tri thức...
Có bao giờ bạn để ý rằng trong một cuộc trò chuyện, dù là kinh doanh, bán hàng hay trong lĩnh vực tâm lý, thì việc lắng nghe luôn là bước đầu tiên và cũng là quan trọng nhất? Thật ra, con người ta luôn có xu hướng muốn nói nhiều hơn, muốn chia sẻ quan điểm, muốn đưa ra lời khuyên… Nhưng nghề “lắng nghe” thì lại đi ngược với bản năng ấy.
Bạn biết không, bản năng của chúng ta rất tự nhiên: khi nghe một câu chuyện, trong đầu liền xuất hiện ý muốn đáp lại, muốn nói tiếp, hoặc thậm chí đưa ra lời khuyên ngay tức thì. Việc “nghe thật sự” – lắng nghe không phản ứng ngay – đó là một thử thách lớn. Nếu thiếu đi kỹ năng này trong mối quan hệ, xung đột và hiểu lầm sẽ dễ dàng nảy sinh.
Ông cha ta vẫn thường nói: “Họa từ miệng mà ra”. Và cũng có câu danh ngôn rất nổi tiếng: “God gives us two ears and one mouth so that we can listen twice as much as we speak” – “Thượng đế ban cho ta hai tai và một miệng để ta có thể nghe gấp đôi lượng nói.” (Epictetus).
Bạn thử nghĩ mà xem, nói là gieo, nghe là gặt… Nếu ta chỉ biết nói mà không biết lắng nghe, liệu có thể gặt hái được gì?
Trong tham vấn trị liệu, lắng nghe không chỉ là nghe mà còn là một nghệ thuật. Đây không phải là nơi để truyền cảm hứng hay nói hết phần của thân chủ. Trước khi một người có thể nói, họ phải học cách nghe. Đặc biệt với nghề trị liệu, kỹ năng lắng nghe là cốt lõi, là nền tảng.
Như Đalai Lama từng nói:
“When you talk, you are only repeating what you know, but when you listen, you learn something new.”
“Khi bạn nói, bạn chỉ đang lặp lại điều bạn đã biết, nhưng khi bạn nghe, bạn học được điều mới.”
Bạn có bao giờ gặp người nói quá nhiều không? Họ dùng kinh nghiệm riêng để nói chuyện mà rất ít khi lắng nghe. Đó chính là điều cản trở sự kết nối thực sự.
Hiệp hội Lắng nghe Quốc tế định nghĩa lắng nghe là: “Việc tham dự, tiếp nhận, diễn giải và phản hồi thông điệp được trình bày bằng tai.” Đó là một quá trình phức tạp và mang tính chọn lọc, gồm các bước:
Thường trong giao tiếp hàng ngày, việc nghe là một thử thách lớn. Ví dụ như bố mẹ nói “Con học đi!” nhưng con không nghe vì nó không thấy lời nói đó quan trọng, không chú ý, không lưu trữ.
Chữ “Thính” (nghe) trong tiếng Hán được cấu tạo bởi nhiều yếu tố:
Phải có sự hòa hợp của năm yếu tố này mới tạo thành “thính” nghe thực sự với cả thân, tâm và trí. Chính vì thế, kỹ năng lắng nghe thực sự là một nghệ thuật, cần sự kết hợp giữa giác quan và cảm xúc, chứ không phải chỉ là hành động thụ động nghe âm thanh.
Kỹ năng lắng nghe không phải chỉ là nghe “bề mặt”. Nó có các cấp độ khác nhau:
Lắng nghe gồm ba giai đoạn chính:
Tiếp nhận âm thanh
Đây là bước đầu tiên: tai bạn nhận âm thanh từ môi trường xung quanh. Giống như khi bạn bước vào một căn phòng, cửa được mở ra để đón khách. Tai “nhặt” từng âm thanh, từng từ ngữ mà người nói phát ra. Nhưng lúc này bạn chỉ mới đang “thu thập” dữ liệu thôi, chưa chắc đã hiểu.
Xử lý thông tin (từ dưới lên, từ trên xuống)
Âm thanh được gửi vào não, và ở đây, bộ não bạn trở thành một “người phiên dịch” tài ba. Bạn phải phân tích từng từ, chọn lọc thông tin quan trọng, gắn kết ý nghĩa và đồng thời… lọc bớt những chi tiết không cần thiết hoặc gây nhiễu. Đây là bước rất quan trọng vì nếu bạn xử lý tốt, bạn sẽ hiểu đúng ý người nói.
Có hai kiểu xử lý chính:
Từ dưới lên: Dựa vào âm thanh và từ ngữ cụ thể.
Từ trên xuống: Dựa vào kiến thức, kinh nghiệm và kỳ vọng của bạn để hiểu ý nghĩa.
Nói nôm na, đây là lúc bạn “đọc” ý nghĩa ẩn trong từng câu chữ, đồng thời lắng nghe cả cảm xúc được truyền tải.
Phản hồi lại người nói.
Sau khi hiểu thông điệp, bạn không chỉ im lặng mà còn thể hiện bằng hành động hoặc lời nói rằng bạn đã nghe và hiểu. Có thể là một cái gật đầu, một ánh mắt chân thành, hoặc một câu hỏi mở để người nói biết bạn đang đồng hành cùng họ.
Phản hồi đúng cách giống như việc bạn gửi lại một bức thư trả lời chân thành sau khi đọc một lá thư quan trọng. Nó tạo nên sự kết nối, củng cố mối quan hệ và khích lệ người nói tiếp tục chia sẻ.
Bạn có biết, đôi khi ta tưởng mình đang “nghe” nhưng thật ra… chỉ đang “nghe giả vờ” thôi? Dưới đây là những “kẻ phá hoại” thầm lặng khiến việc lắng nghe của bạn thất bại thảm hại:
Nhiều thói quen xấu làm ta khó lắng nghe:
Bạn ngồi đó, mắt nhìn đồng hồ, tim đập nhanh muốn “cắt ngang” để nói ngay phần của mình. Thế là bạn “nghe một nửa”, bỏ lửng câu chuyện như thể đang nghe radio mà bấm nút tắt. Kết quả? Bạn mất hết ý chính, hiểu sai và gây ra… drama không đáng có.
Dù người ta nói chuyện, bạn chỉ chăm chăm nhìn điện thoại, hoặc nghĩ về bữa tối hôm nay. Tai bạn vẫn “bật”, nhưng não bạn đang đi du lịch đâu đó xa xăm. Lắng nghe kiểu này gọi là “tai điếc tạm thời”, còn gọi là “nghe cho có lệ”.
Bạn tự tin mình biết hết rồi nên chẳng buồn để ý. Thế là bỏ qua những điểm mới, những cảm xúc ẩn sâu trong câu chuyện. Điều này không khác gì đọc sách mà chỉ xem ảnh bìa.
Bạn chưa nghe xong, đã “nhảy cóc” suy đoán và chuẩn bị phát biểu quan điểm. Cách nghe này giống như đọc nửa trang sách rồi phán nó là tiểu thuyết kinh điển – không chỉ sai mà còn… tai hại.
Bạn đóng cửa tâm trí, “đặt sẵn” bản án trong đầu, và chỉ chờ người nói phạm luật để phản bác. Lắng nghe với thái độ này chẳng khác nào đem cái tai ra… trang trí cho có.
Bạn đến cuộc trò chuyện với tâm trạng uể oải, bực bội, không mở lòng. Khi ấy, mọi lời nói đều trở thành tiếng ồn vô nghĩa, và bạn chính là người “khóa tai” đầu tiên.
Bạn như “bơi trong biển thông tin”, không biết phải nhặt lấy gì, bỏ gì. Tai bạn trở thành cái giỏ thủng, nhận cả đống mà chẳng giữ được gì. Kết quả? Não bạn đành… tự động “shutdown”.
Nếu bạn nhận thấy mình từng “nghe” kiểu này, đừng lo, bạn không cô đơn! Nhưng hãy nhớ: nghe không khó, khó là không chịu nghe đúng cách. Muốn trò chuyện hiệu quả, trước hết đừng biến tai thành “tai điếc chuyên nghiệp” nhé!
Lắng nghe không chỉ bằng tai mà còn bằng mắt, bằng cử chỉ:
Lan đang kể một câu chuyện đầy cảm xúc. Minh chăm chú nhìn vào màn hình điện thoại, mắt lướt Facebook lia lịa, thỉnh thoảng quay sang “liếc” Lan một cái kiểu: “Ừ, ừ, nghe rồi nhé!” Kết quả, Lan cảm giác như đang nói chuyện với cái máy bán vé tàu tự động hơn là với Minh. Cả hai cùng im lặng, Lan thất vọng, Minh thì chẳng hiểu tại sao bạn mình buồn.
Nhìn vào mắt người nói nhưng đừng nhìn kiểu “cưỡi ngựa xem hoa”. Hãy để ánh mắt thể hiện sự quan tâm chân thành, đừng để người ta phải hỏi: “Ủa, anh/em đang nghe hay đang tìm bức ảnh meme vui?”
Trong cuộc họp nhóm, anh Tuấn gật đầu lia lịa mỗi câu nói, kể cả lúc sếp đang nói về khoản chi phí tăng cao và lúc đồng nghiệp chia sẻ chuyện con ốm. Đến cuối buổi, mọi người hỏi: “Anh Tuấn, anh thực sự nghe được gì không?” Anh cười hề hề: “Gật đầu là phép lịch sự mà, đâu phải lúc nào cũng nghe!”
Gật đầu đúng lúc, đủ ý thôi, đừng biến mình thành “robot gật đầu”. Nếu không, bạn sẽ mất giá trị “thính giả” chân thành và có thể khiến người nói hoang mang.
Chị Hạnh đang kể về một dự án mới đầy khó khăn. Anh Nam ngồi đối diện, tay liên tục quấn vào nhau như dây thừng, chân đạp nhè nhẹ xuống đất, mắt đảo liên tục. Mọi người đoán anh đang rất… căng thẳng, hoặc đang muốn bỏ trốn khỏi cuộc trò chuyện. Chị Hạnh thấy thế cũng mất hứng, nói chẳng còn “đường” nữa.
Nếu bạn lo lắng hoặc không thoải mái, hãy cố gắng giữ tay chân nhẹ nhàng, đừng để “đồng phục” cơ thể làm hỏng thông điệp bạn muốn truyền tải.
Anh Quang vừa ghi chép trên sổ tay vừa chăm chú nghe đồng nghiệp trình bày. Nhưng rồi “tay trái” cứ lướt điện thoại “lén lút”. Đến khi được hỏi ý kiến, anh Quang “bối rối như mèo đứng trước gương”, chẳng nhớ nổi đã nghe gì.
Nếu ghi chép, hãy tập trung ghi những ý chính, đừng để “tay trái” làm chuyện riêng, khiến bạn “điếc đặc” với người nói.
Hằng là cô gái rất nhiệt tình, lúc nào cũng muốn “an ủi” bạn bè bằng một cái ôm thật chặt hoặc nắm tay thật dài. Nhưng có lần, khi cô ấy vội vàng nắm tay anh bạn mới quen để thể hiện sự quan tâm, thì anh bạn… co rúm lại như bị… điện giật, mắt trợn tròn đầy sợ hãi.
Anh ta nghĩ: “Ủa, hai đứa mới quen mà sao cô này như muốn… quật mình thế? Hay cô ấy là siêu nhân?”
Vậy là thay vì cảm thấy ấm áp, anh ta chỉ muốn nhanh chóng… thoát thân.
Ở phương Tây, cái bắt tay nhẹ nhàng, cái chạm vai tinh tế được coi là lịch sự. Nhưng ở một số nền văn hóa khác, dù một cái vỗ nhẹ cũng có thể khiến người ta đỏ mặt hoặc khó chịu.
Có người nghĩ đứng sát người nói mới thể hiện sự quan tâm, nhưng thực tế, việc “nhảy bổ” vào không gian cá nhân của người khác dễ khiến họ có cảm giác… bị xâm phạm, ngột ngạt và khó chịu.
Học cách giữ khoảng cách phù hợp không chỉ giúp cuộc trò chuyện thoải mái mà còn tôn trọng không gian riêng tư của nhau, khoảng cách tùy theo mức độ quan tâm trong mối quan hệ. Không phải người yêu đừng “dính như keo”, nếu bạn là mối quan hệ thân mật thì đựng xa như tránh tà.
Hãy nhớ:
Chạm đúng lúc, đúng cách, đúng chỗ.
Giữ khoảng cách vừa phải, để người kia cảm thấy thoải mái, không bị… “đánh úp”.
Anh Long đứng sát gần đến mức khi chị Mai nói, anh nghe mà cứ như bị “tra tấn” bởi mùi nước hoa. Chị Mai cười gượng gạo, thấy không thoải mái mà không dám nói. Cuộc nói chuyện trở nên ngột ngạt và nhanh chóng kết thúc.
Giữ khoảng cách phù hợp để tôn trọng không gian riêng tư, khiến người nói cảm thấy dễ chịu và thoải mái chia sẻ.
Lắng nghe là một kỹ năng cần rèn luyện và trân trọng, vì nó mở ra cơ hội để hiểu nhau, kết nối sâu sắc hơn và giảm thiểu xung đột trong mọi mối quan hệ. Hãy nhớ rằng, chỉ khi biết lắng nghe, ta mới thực sự học được điều mới và có thể gieo trồng những giá trị bền vững qua từng cuộc trò chuyện.
Bạn đã sẵn sàng lắng nghe nhiều hơn nói chưa?
Xem thêm: Tham vấn trị liệu là gì?