Đang chuẩn bị quyển sách tri thức...
📖 Mục lục nhanh
0%
PSYGUILD SYSTEM
ĐANG KHỞI TẠO KẾT NỐI...
Đang chuẩn bị quyển sách tri thức...
Những câu hỏi nên tránh khi thân chủ đang khủng hoảng là chủ đề quan trọng trong thực hành tham vấn, trị liệu, công tác xã hội, giáo dục và hỗ trợ tâm lý khẩn cấp. Khi thân chủ đang rơi vào trạng thái khủng hoảng, khả năng xử lý thông tin, điều hòa cảm xúc và suy nghĩ logic của họ có thể bị suy giảm. Lúc này, một câu hỏi đặt sai thời điểm có thể khiến thân chủ thấy bị phán xét, bị ép phải giải thích, bị kích hoạt thêm hoặc cảm thấy không còn an toàn để chia sẻ. Các hướng dẫn về sơ cứu tâm lý nhấn mạnh rằng người hỗ trợ cần lắng nghe mà không gây áp lực, đánh giá nhu cầu trước mắt, giúp người gặp khủng hoảng cảm thấy an toàn hơn và kết nối họ với nguồn lực phù hợp (World Health Organization et al., 2011). Điều này không có nghĩa là người hỗ trợ né tránh tất cả câu hỏi khó. Với nguy cơ tự hại, tự sát, bạo lực hoặc mất an toàn, câu hỏi trực tiếp, rõ ràng và bình tĩnh là cần thiết (Substance Abuse and Mental Health Services Administration, 2024; World Health Organization, 2023). Bài viết phân tích các kiểu câu hỏi nên tránh khi thân chủ đang khủng hoảng, lý do chúng có thể gây hại, và gợi ý cách hỏi thay thế theo hướng ổn định, thấu cảm và an toàn hơn.
Những câu hỏi nên tránh khi thân chủ đang khủng hoảng; câu hỏi trong khủng hoảng; tham vấn khủng hoảng; sơ cứu tâm lý; kỹ năng hỏi trong tham vấn; đánh giá nguy cơ; lắng nghe thấu cảm; thân chủ mất ổn định cảm xúc; can thiệp khủng hoảng; an toàn tâm lý.
Khi thân chủ đang khủng hoảng, họ thường không ở trong trạng thái tâm lý bình thường để phân tích, giải thích hoặc ra quyết định phức tạp. Họ có thể khóc nhiều, run, hoảng loạn, tê liệt, nói rời rạc, im lặng, thở gấp, mất định hướng, cảm thấy tuyệt vọng hoặc nói rằng mình “không chịu nổi nữa”. Trong trạng thái đó, não bộ ưu tiên sinh tồn hơn là suy luận mạch lạc. Vì vậy, cách người hỗ trợ đặt câu hỏi có thể làm thân chủ ổn định hơn, nhưng cũng có thể khiến họ căng thẳng hơn.
Một lỗi thường gặp là người hỗ trợ cố hỏi thật nhiều để hiểu nhanh chuyện gì đang xảy ra. Họ hỏi: “Tại sao chuyện này lại xảy ra?”, “Sao bạn không xử lý sớm hơn?”, “Bạn đã làm gì để mọi chuyện thành ra như vậy?”, “Bạn có nghĩ mình đang làm quá không?”. Dù người hỏi có thể không có ý xấu, những câu hỏi như vậy dễ khiến thân chủ cảm thấy bị điều tra, bị trách hoặc bị yêu cầu phải giải thích khi chính họ còn chưa đủ ổn định.
Trong khủng hoảng, mục tiêu đầu tiên không phải là phân tích sâu, tìm nguyên nhân gốc rễ hay giúp thân chủ có ngay một bài học. Mục tiêu đầu tiên là an toàn, ổn định và kết nối. Người hỗ trợ cần giúp thân chủ cảm thấy họ không đơn độc, không bị phán xét và không phải tự xử lý tất cả trong trạng thái quá tải.
World Health Organization, War Trauma Foundation và World Vision International (2011) mô tả sơ cứu tâm lý là sự hỗ trợ nhân văn, thực tế dành cho người đang trải qua biến cố nghiêm trọng. Tinh thần cốt lõi là quan sát, lắng nghe, kết nối; không ép người đang khủng hoảng phải kể chi tiết nếu họ chưa sẵn sàng.
Vì vậy, trong tham vấn khủng hoảng, câu hỏi cần được dùng tiết chế và có mục đích rõ. Có những câu hỏi nên tránh vì chúng làm tăng xấu hổ, tăng phòng vệ hoặc làm thân chủ mất cảm giác an toàn. Nhưng cũng có những câu hỏi không được né tránh, đặc biệt là câu hỏi về nguy cơ tự hại, tự sát, bạo lực hoặc mất an toàn tức thời. Điểm mấu chốt là phân biệt: câu hỏi nào phục vụ an toàn, câu hỏi nào chỉ phục vụ sự tò mò hoặc nhu cầu kiểm soát của người hỗ trợ.
Khủng hoảng tâm lý là trạng thái một người cảm thấy những nguồn lực đối phó thông thường không còn đủ để xử lý một tình huống căng thẳng hoặc đe dọa. Tình huống đó có thể là mất người thân, chia tay, bạo lực, sang chấn, mất việc, bị phản bội, xung đột gia đình, thất bại lớn, bệnh tật, nguy cơ tự hại hoặc một biến cố làm người đó cảm thấy cuộc sống mất kiểm soát.
Trong khủng hoảng, thân chủ có thể có các biểu hiện:
Trong trạng thái này, những câu hỏi phân tích sâu như “vì sao”, “bài học là gì”, “bạn nghĩ mình sai ở đâu” thường chưa phù hợp. Chúng đòi hỏi năng lực phản tỉnh mà thân chủ có thể chưa có ở thời điểm khủng hoảng. Người hỗ trợ cần đi từ ổn định trước, rồi mới đến hiểu sâu sau.
Một nguyên tắc thực hành là: khi thân chủ chưa an toàn, đừng vội phân tích; khi thân chủ chưa ổn định, đừng vội khai thác; khi thân chủ đang quá tải, đừng hỏi như thể họ đang ở trạng thái bình thường.
Khi thân chủ đang đau, họ thường đã tự trách rất nhiều. Nếu người hỗ trợ hỏi: “Sao bạn lại để chuyện này xảy ra?”, thân chủ có thể nghe thành: “Đây là lỗi của bạn.” Cảm giác bị quy lỗi làm tăng xấu hổ và có thể khiến thân chủ im lặng.
Với thân chủ vừa trải qua bạo lực, xâm hại, tai nạn hoặc mất mát, việc hỏi quá chi tiết có thể làm họ sống lại trải nghiệm đau đớn. SAMHSA (2014) nhấn mạnh các nguyên tắc của tiếp cận có hiểu biết về sang chấn gồm an toàn, tin cậy, lựa chọn, hợp tác và trao quyền. Vì vậy, câu hỏi về chi tiết sang chấn cần được đặt rất thận trọng.
Những câu như “Bạn có nghĩ mình nên tích cực hơn không?” hoặc “Bạn có thấy chuyện này rồi sẽ qua không?” có thể khiến thân chủ cảm thấy cảm xúc của mình bị giảm nhẹ. Trong khủng hoảng, thân chủ thường không cần bị kéo sang tích cực ngay; họ cần được công nhận rằng điều họ đang trải qua là rất nặng.
Ngược lại, có những câu hỏi cần hỏi nhưng nhiều người lại né tránh vì sợ làm thân chủ đau hơn. Ví dụ, nếu thân chủ nói “em không muốn sống nữa”, người hỗ trợ cần hỏi trực tiếp về ý nghĩ tự hại, kế hoạch, phương tiện và mức độ an toàn. WHO và SAMHSA đều nhấn mạnh việc đánh giá nguy cơ tự hại/tự sát cần rõ ràng, cụ thể và có quy trình (Substance Abuse and Mental Health Services Administration, 2024; World Health Organization, 2023).
Vì vậy, vấn đề không phải là “hỏi ít hay hỏi nhiều”, mà là hỏi câu nào, vào lúc nào, với mục đích gì.
Đây là kiểu câu hỏi dễ tạo cảm giác quy lỗi. Khi thân chủ đang khủng hoảng, họ có thể đã tự trách mình: “Lẽ ra mình phải biết trước”, “Lẽ ra mình phải mạnh mẽ hơn”, “Lẽ ra mình không nên tin người đó”. Nếu người hỗ trợ hỏi “tại sao bạn để chuyện này xảy ra”, thân chủ có thể cảm thấy mình bị xem là nguyên nhân của khủng hoảng.
Câu nên tránh:
“Tại sao bạn lại để chuyện này xảy ra?”
“Sao bạn không ngăn lại từ đầu?”
“Sao bạn không biết trước?”
Cách hỏi thay thế:
“Điều gì đã xảy ra trước khi bạn bắt đầu cảm thấy mất kiểm soát?”
“Hiện tại, phần nào của chuyện này làm bạn thấy khó chịu nhất?”
“Bạn đang cần điều gì để cảm thấy an toàn hơn ngay lúc này?”
Cách hỏi thay thế không truy lỗi, mà giúp xác định tình huống và nhu cầu hiện tại.
Câu này thường không giúp thân chủ bình tĩnh hơn. Ngược lại, nó có thể khiến họ thấy mình đang làm phiền, làm quá hoặc không kiểm soát được bản thân. Khi một người đang khủng hoảng, việc bình tĩnh không phải lúc nào cũng là lựa chọn họ có thể thực hiện ngay bằng ý chí.
Câu nên tránh:
“Sao bạn không bình tĩnh lại?”
“Bạn có thể đừng khóc nữa không?”
“Bạn phải kiểm soát cảm xúc đi chứ.”
Cách nói và hỏi thay thế:
“Mình thấy bạn đang rất quá tải. Mình sẽ ở đây với bạn.”
“Ngay lúc này, bạn muốn ngồi yên một chút, uống nước, hay thử thở chậm cùng mình?”
“Điều gì có thể giúp cơ thể bạn dịu xuống một chút trong vài phút tới?”
Trong khủng hoảng, câu hỏi tốt thường hướng đến ổn định cơ thể và cảm giác an toàn trước.
Câu hỏi này phủ nhận cường độ cảm xúc của thân chủ. Khi đang khủng hoảng, thân chủ không cần được đánh giá xem phản ứng của họ có “quá” hay không. Họ cần được giúp nhận diện điều gì đang khiến cảm xúc trở nên dữ dội.
Câu nên tránh:
“Bạn có nghĩ mình đang làm quá không?”
“Chuyện này có đáng để bạn suy sụp vậy không?”
“Có phải bạn hơi nhạy cảm quá không?”
Cách hỏi thay thế:
“Điều gì trong chuyện này chạm vào bạn mạnh nhất?”
“Cảm xúc này đang nói rằng điều gì rất quan trọng với bạn?”
“Nếu gọi tên cảm xúc chính lúc này, nó gần với sợ, buồn, giận, xấu hổ hay tuyệt vọng?”
Cách hỏi này không phán xét cảm xúc, mà giúp thân chủ hiểu cảm xúc.
Câu này rất dễ làm thân chủ xấu hổ. Nhiều người không nói sớm vì sợ bị đánh giá, sợ không ai tin, sợ làm phiền, sợ hậu quả hoặc chính họ chưa hiểu chuyện gì đang xảy ra. Khi họ cuối cùng cũng nói ra, câu “sao không nói sớm hơn” có thể khiến họ hối hận vì đã chia sẻ.
Câu nên tránh:
“Sao bạn không nói sớm hơn?”
“Tại sao đến giờ bạn mới kể?”
“Nếu nói sớm thì đâu đến mức này.”
Cách hỏi thay thế:
“Cảm ơn bạn vì đã nói ra lúc này.”
“Điều gì khiến đến hôm nay bạn cảm thấy có thể chia sẻ một phần chuyện này?”
“Bạn muốn mình biết phần nào trước để có thể hỗ trợ bạn tốt hơn?”
Cách hỏi thay thế công nhận nỗ lực mở lời của thân chủ, thay vì trách họ im lặng trước đó.
Khi thân chủ đang khủng hoảng sau một biến cố đau đớn, người hỗ trợ không nên vội hỏi toàn bộ chi tiết. Việc kể lại quá chi tiết có thể làm thân chủ bị kích hoạt mạnh hơn, đặc biệt nếu họ chưa đủ ổn định.
Câu nên tránh:
“Chuyện đó xảy ra chính xác như thế nào?”
“Họ đã làm gì với bạn? Kể từng chi tiết được không?”
“Sau đó còn gì nữa?”
Cách hỏi thay thế:
“Mình không cần bạn kể chi tiết nếu điều đó chưa an toàn.”
“Bạn muốn chia sẻ phần nào là đủ cho hôm nay?”
“Điều quan trọng lúc này là chuyện đó đang ảnh hưởng đến bạn như thế nào và bạn cần gì để an toàn hơn.”
Cách hỏi thay thế giữ quyền kiểm soát cho thân chủ. Trong khủng hoảng, không phải chi tiết nào cũng cần biết ngay.
Khi thân chủ đang khủng hoảng, họ có thể chưa đủ rõ để biết mình cần lời khuyên gì. Câu hỏi này đôi khi đặt gánh nặng lên thân chủ: họ vừa khủng hoảng, vừa phải xác định người hỗ trợ nên làm gì.
Câu nên tránh:
“Bạn muốn mình khuyên gì?”
“Bạn muốn mình nói gì bây giờ?”
“Bạn muốn giải pháp nào?”
Cách hỏi thay thế:
“Ngay lúc này, mình có thể giúp bạn theo ba cách: ở lại lắng nghe, cùng bạn ổn định lại, hoặc cùng bạn xem bước an toàn tiếp theo. Cách nào phù hợp nhất?”
“Bạn cần mình nghe trước, hay cần mình giúp bạn xác định việc cần làm ngay?”
“Điều cấp thiết nhất trong vài phút tới là gì: an toàn, liên hệ ai đó, hay giúp cơ thể dịu lại?”
Câu hỏi lựa chọn đơn giản giúp thân chủ đỡ quá tải hơn câu hỏi mở quá rộng.
Câu hỏi về bài học có thể hữu ích ở giai đoạn phục hồi, nhưng thường không phù hợp khi thân chủ đang ở giữa khủng hoảng. Khi nỗi đau còn quá mới, yêu cầu thân chủ tìm bài học có thể khiến họ cảm thấy cảm xúc của mình bị bỏ qua.
Câu nên tránh:
“Bạn học được gì từ chuyện này?”
“Bạn nghĩ chuyện này xảy ra để dạy bạn điều gì?”
“Sau chuyện này bạn sẽ mạnh mẽ hơn đúng không?”
Cách hỏi thay thế:
“Ngay lúc này, bạn chưa cần phải rút ra bài học.”
“Điều quan trọng nhất bây giờ là bạn có đang an toàn không.”
“Chúng ta có thể chỉ ở lại với cảm xúc này một chút, chưa cần hiểu hết mọi thứ ngay.”
Trong khủng hoảng, ổn định quan trọng hơn ý nghĩa hóa quá sớm.
Câu hỏi này thường nhằm giúp thân chủ nhìn vấn đề nhẹ hơn, nhưng thực tế lại làm họ thấy mình không có quyền đau. So sánh nỗi đau không làm nỗi đau biến mất; nó chỉ khiến thân chủ thấy xấu hổ vì đang đau.
Câu nên tránh:
“Bạn có nghĩ nhiều người còn khổ hơn không?”
“Chuyện này đâu phải tệ nhất.”
“Ít ra bạn vẫn còn…”
Cách nói và hỏi thay thế:
“Mình hiểu là có thể còn nhiều góc nhìn khác, nhưng ngay lúc này nỗi đau của bạn vẫn rất thật.”
“Phần nào của chuyện này đang làm bạn thấy không chịu nổi nhất?”
“Điều gì có thể giúp bạn đi qua một giờ tới an toàn hơn?”
Công nhận nỗi đau không làm thân chủ yếu đi. Nó giúp họ bớt phải phòng vệ.
Đây là một câu hỏi rất nguy hiểm về mặt đánh giá nguy cơ, vì nó gợi câu trả lời “không” và khiến thân chủ khó nói thật. Khi có nguy cơ tự hại hoặc tự sát, người hỗ trợ không nên hỏi vòng vo, né tránh hoặc đặt câu hỏi theo kiểu mong thân chủ phủ nhận.
Câu nên tránh:
“Bạn sẽ không làm gì dại dột chứ?”
“Bạn chắc là không tự làm hại mình đúng không?”
“Bạn không có ý định tự tử đâu nhỉ?”
Cách hỏi phù hợp hơn:
“Mình sẽ hỏi trực tiếp để đảm bảo an toàn cho bạn. Hiện tại bạn có đang nghĩ đến việc tự làm hại mình không?”
“Bạn có từng nghĩ đến việc kết thúc cuộc sống của mình trong thời gian gần đây không?”
“Bạn có kế hoạch cụ thể hoặc phương tiện để làm điều đó không?”
“Bạn có ý định làm điều đó hôm nay hoặc trong vài ngày tới không?”
Những câu hỏi này tuy trực tiếp nhưng không phán xét. Chúng cần được hỏi bình tĩnh, rõ ràng và đi kèm quy trình an toàn phù hợp. Nếu thân chủ có nguy cơ tức thời, cần kết nối hỗ trợ khẩn cấp, người thân đáng tin cậy hoặc dịch vụ y tế. Tại Việt Nam, khi có nguy hiểm trước mắt, có thể gọi 115 hoặc đến cơ sở y tế gần nhất.
Câu hỏi này gây tổn thương rất mạnh, đặc biệt khi thân chủ đang tuyệt vọng, tự hại hoặc khủng hoảng cảm xúc. Ngay cả khi người hỗ trợ nghi ngờ thân chủ đang tìm kiếm sự chú ý, cần nhớ rằng tìm kiếm sự chú ý trong khủng hoảng thường là tín hiệu của nhu cầu được nhìn thấy, được giúp đỡ và được an toàn.
Câu nên tránh:
“Bạn có đang cố gây chú ý không?”
“Bạn nói vậy để người khác lo cho bạn à?”
“Bạn có thật sự muốn chết không hay chỉ muốn dọa?”
Cách hỏi thay thế:
“Mình nghe thấy bạn đang rất đau và rất cần có người ở cùng lúc này.”
“Khi bạn nói điều đó, mình muốn hiểu mức độ nguy hiểm hiện tại để giữ an toàn cho bạn.”
“Bạn có đang có ý định tự làm hại mình không, hay điều bạn cần nhất lúc này là có người ở bên và giúp bạn đi qua cảm xúc này?”
Cách hỏi thay thế vừa không phán xét, vừa vẫn đánh giá nguy cơ rõ ràng.
Trong một số khủng hoảng, đặc biệt có nguy cơ tự hại, bạo lực, xâm hại hoặc mất an toàn, người hỗ trợ không thể đặt toàn bộ trách nhiệm lên thân chủ rằng họ có muốn ai biết hay không. Cần tôn trọng bảo mật, nhưng cũng phải giải thích giới hạn bảo mật khi có nguy cơ an toàn.
Câu nên tránh:
“Bạn muốn giữ kín hay nói với ai đó?”
“Bạn có muốn mình báo ai không, tùy bạn?”
Cách hỏi thay thế:
“Mình tôn trọng sự riêng tư của bạn. Đồng thời, nếu có nguy cơ bạn không an toàn, mình cần cùng bạn kết nối thêm hỗ trợ.”
“Ai là người đáng tin mà chúng ta có thể liên hệ để bạn không phải ở một mình lúc này?”
“Bạn cảm thấy an toàn hơn nếu mình cùng bạn gọi cho ai?”
Cách hỏi này vẫn trao quyền lựa chọn, nhưng không bỏ mặc thân chủ trong nguy cơ.
Khi thân chủ đang khóc, hoảng loạn hoặc tê liệt, câu hỏi “bạn định làm gì tiếp theo?” có thể quá rộng. Nó đòi hỏi khả năng lập kế hoạch trong khi thân chủ chưa ổn định.
Câu nên tránh:
“Bạn định làm gì tiếp theo?”
“Giờ bạn tính sao?”
“Bạn có kế hoạch gì chưa?”
Cách hỏi thay thế:
“Trong 10 phút tới, điều cần nhất là giúp bạn an toàn hơn.”
“Bạn có thể cùng mình chọn một bước rất nhỏ không: uống nước, ngồi xuống, gọi cho một người tin cậy, hay rời khỏi nơi không an toàn?”
“Bước gần nhất, không phải toàn bộ kế hoạch, là gì?”
Khi khủng hoảng, kế hoạch cần được chia nhỏ. Càng đơn giản càng tốt.
Thay vì hỏi để phân tích sâu, người hỗ trợ nên ưu tiên bốn nhóm câu hỏi: an toàn, ổn định, nhu cầu trước mắt và kết nối nguồn lực.
“Hiện tại bạn có đang ở nơi an toàn không?”
“Có ai đang đe dọa hoặc làm bạn sợ không?”
“Bạn có đang nghĩ đến việc tự làm hại mình không?”
“Bạn có kế hoạch hoặc phương tiện để làm điều đó không?”
“Bạn có thể ở cùng một người đáng tin trong lúc này không?”
“Bạn có muốn ngồi xuống một chút không?”
“Bạn có muốn uống nước không?”
“Bạn có thể đặt chân xuống sàn và cảm nhận điểm tựa dưới chân không?”
“Bạn muốn mình nói chậm lại hay chỉ ở yên với bạn một chút?”
“Điều gì là cấp thiết nhất trong vài phút tới?”
“Bạn cần mình lắng nghe, giúp ổn định, hay cùng tìm người hỗ trợ?”
“Có điều gì làm bạn cảm thấy an toàn hơn một chút ngay lúc này không?”
“Ai là người bạn tin tưởng có thể ở cùng bạn lúc này?”
“Bạn có muốn mình cùng bạn liên hệ người đó không?”
“Bạn có cần đến cơ sở y tế hoặc nơi an toàn hơn không?”
“Bạn có muốn mình cùng bạn lập một bước an toàn tiếp theo không?”
Những câu hỏi này không đi sâu vào nguyên nhân gốc rễ ngay. Chúng giúp thân chủ qua được giai đoạn nguy cấp trước.
| Câu hỏi nên tránh | Vì sao nên tránh | Cách hỏi thay thế |
|---|---|---|
| “Tại sao bạn để chuyện này xảy ra?” | Dễ gây quy lỗi | “Điều gì đang làm bạn thấy mất an toàn nhất lúc này?” |
| “Sao bạn không bình tĩnh lại?” | Làm thân chủ thấy mình sai vì mất kiểm soát | “Mình thấy bạn đang rất quá tải. Điều gì giúp cơ thể dịu xuống một chút?” |
| “Bạn có nghĩ mình làm quá không?” | Phủ nhận cảm xúc | “Điều gì trong chuyện này chạm vào bạn mạnh nhất?” |
| “Sao bạn không nói sớm hơn?” | Tăng xấu hổ | “Cảm ơn bạn vì đã nói ra lúc này.” |
| “Kể chi tiết chuyện đó đi.” | Có thể kích hoạt sang chấn | “Bạn muốn chia sẻ phần nào là đủ an toàn hôm nay?” |
| “Bạn học được bài học gì?” | Ý nghĩa hóa quá sớm | “Ngay lúc này, mình chưa cần tìm bài học; mình ưu tiên an toàn của bạn.” |
| “Người khác còn khổ hơn mà?” | So sánh và giảm nhẹ nỗi đau | “Nỗi đau của bạn lúc này là thật.” |
| “Bạn chắc không làm gì dại dột chứ?” | Gợi thân chủ phủ nhận nguy cơ | “Bạn có đang nghĩ đến việc tự làm hại mình không?” |
| “Bạn cố gây chú ý à?” | Gây tổn thương và phán xét | “Mình nghe thấy bạn đang rất cần được hỗ trợ.” |
| “Giờ bạn tính sao?” | Quá rộng khi thân chủ quá tải | “Bước nhỏ nhất trong vài phút tới là gì?” |
Trong khủng hoảng, thân chủ có thể không đủ năng lượng để trả lời nhiều câu hỏi. Người hỗ trợ nên hỏi ngắn, rõ, một câu mỗi lần, sau đó dừng lại để lắng nghe.
Khi thân chủ chưa ổn định, đừng vội đào sâu quá khứ. Hãy hỏi: “Bây giờ bạn có an toàn không?”, “Bây giờ bạn cần gì?”, “Bây giờ ai có thể ở cùng bạn?”. Quá khứ có thể được khám phá sau, khi thân chủ đã ổn hơn.
Nhiều người sợ hỏi về tự sát vì nghĩ sẽ làm thân chủ có ý tưởng tự sát. Tuy nhiên, trong thực hành đánh giá nguy cơ, câu hỏi trực tiếp là cần thiết khi có dấu hiệu nguy cơ. Điều cần tránh không phải là hỏi về tự sát, mà là hỏi né tránh, dẫn dắt hoặc khiến thân chủ thấy xấu hổ.
Khủng hoảng thường đi kèm cảm giác mất kiểm soát. Những lựa chọn nhỏ giúp thân chủ lấy lại một phần quyền chủ động:
“Bạn muốn ngồi ở đây hay chuyển sang chỗ yên hơn?”
“Bạn muốn mình im lặng một chút hay nói chậm cùng bạn?”
“Bạn muốn gọi cho bạn thân hay người nhà?”
Kể lại câu chuyện có thể hữu ích ở giai đoạn phù hợp, nhưng không phải lúc thân chủ đang quá tải. Người hỗ trợ có thể nói: “Bạn không cần kể hết bây giờ. Chúng ta chỉ cần biết điều gì giúp bạn an toàn hơn trong lúc này.”
Khi làm việc với thân chủ đang khủng hoảng, người hỗ trợ cần biết giới hạn vai trò và năng lực của mình. Nếu thân chủ có nguy cơ tự hại, tự sát, bị bạo lực, bị kiểm soát nghiêm trọng, có rối loạn ý thức, mất định hướng hoặc không thể giữ an toàn, cần chuyển sang quy trình đánh giá nguy cơ và kết nối hỗ trợ khẩn cấp.
Không nên chỉ dùng câu hỏi tham vấn thông thường trong tình huống nguy hiểm. Cần xác định: thân chủ đang ở đâu, có ai ở cùng không, có phương tiện tự hại không, có kế hoạch cụ thể không, có thể cam kết ở nơi an toàn trong thời gian ngắn không, và có thể kết nối với người hỗ trợ trực tiếp nào.
Trong bối cảnh Việt Nam, nếu có nguy cơ tức thời đến tính mạng hoặc an toàn thân thể, có thể gọi 115, gọi 113 khi liên quan đến bạo lực/nguy hiểm an ninh, hoặc đến cơ sở y tế gần nhất. Người hỗ trợ không nên hứa giữ bí mật tuyệt đối nếu thân chủ đang có nguy cơ gây hại cho bản thân hoặc người khác. Cần giải thích giới hạn bảo mật một cách bình tĩnh, tôn trọng và minh bạch.
Những câu hỏi nên tránh khi thân chủ đang khủng hoảng không phải là danh sách để người hỗ trợ sợ đặt câu hỏi. Ngược lại, nó giúp người hỗ trợ hiểu rằng trong khủng hoảng, câu hỏi cần phục vụ mục tiêu an toàn, ổn định và kết nối, thay vì phân tích sâu, truy nguyên lỗi hay thỏa mãn sự tò mò.
Khi thân chủ đang quá tải, những câu hỏi như “tại sao”, “sao không bình tĩnh”, “sao không nói sớm”, “bạn có nghĩ mình làm quá không” có thể khiến họ thêm xấu hổ và rút lui. Thay vào đó, người hỗ trợ nên hỏi ngắn, rõ, chậm và hướng về hiện tại: “Bạn có đang an toàn không?”, “Điều gì giúp bạn ổn hơn một chút?”, “Ai có thể ở cùng bạn lúc này?”, “Bạn có đang nghĩ đến việc tự làm hại mình không?”.
Một câu hỏi tốt trong khủng hoảng không nhất thiết làm thân chủ chia sẻ thật nhiều. Đôi khi, nó chỉ cần giúp họ đi qua vài phút nguy hiểm, cảm thấy bớt một mình, lấy lại một chút kiểm soát và kết nối được với nguồn hỗ trợ phù hợp.
Trong tham vấn khủng hoảng, hỏi đúng là một hình thức chăm sóc. Không phải hỏi để biết hết, mà hỏi để giữ an toàn. Không phải hỏi để phân tích ngay, mà hỏi để giúp thân chủ đứng vững thêm một chút trong thời điểm họ tưởng mình không thể đứng vững.