Tại sao nên giảm đường trong khẩu phần ăn của người bị ASD?

Nội dung

1. Ảnh hưởng của đường lên hệ thống dopamine

Đường có thể làm tăng hoạt động dopamine quá mức: Tiêu thụ nhiều đường và đồ ngọt có thể kích thích giải phóng dopamine trong hệ thống khen thưởng của não (như vùng nucleus accumbens), tạo ra cảm giác “thưởng” tức thì (Volkow et al., 2011). Tuy nhiên, ở người bị ASD, hoạt động dopamine thường đã bị rối loạn, có thể là không ổn định hoặc quá mức tại một số vùng não (Pavăl, 2017). Việc bổ sung nhiều đường có thể làm trầm trọng hơn sự mất cân bằng này, dẫn đến các hành vi lặp lại hoặc khó kiểm soát.

Tăng kích thích dopaminergic quá mức có thể gây ra các vấn đề về hành vi: Sự kích thích dopamine không đều có thể làm tăng tính bốc đồng, tăng động, hoặc các hành vi không mong muốn, vốn là những đặc điểm phổ biến trong ASD (Pavăl, 2017).

2. Lợi ích của đường lên quá trình viêm thần kinh và sức khỏe đường ruột?

Đường là mật ngọt ngào mà người người đều mê, nó cũng có thể là thứ “tiên dược” âm thầm phá hủy não bộ của những đứa trẻ mắc ASD, nghe có vẻ mỉa mai, nhưng đó chính là sự thật đáng buồn đằng sau những chiếc bánh kẹo bắt mắt.

Các nghiên cứu chỉ ra rằng chế độ ăn nhiều đường có thể thúc đẩy các phản ứng gây viêm trong cơ thể, bao gồm cả viêm thần kinh (Miller et al., 2017). Viêm thần kinh được xem là một trong những cơ chế góp phần vào các triệu chứng và khó khăn trong ASD (Chez et al., 2007).

Viêm thần kinh một thuật ngữ tưởng xa lạ nhưng thực chất là “cơn bão lửa” đang âm ỉ bên trong não của những đứa trẻ này. Khi ta nhồi nhét quá nhiều đường vào cơ thể, không chỉ cân nặng tăng vù vù mà còn là “mồi lửa” cho hệ miễn dịch phát đi tín hiệu sai lệch, tạo ra những phản ứng viêm kéo dài không hồi kết (Miller et al., 2017).

Cơn bão này chẳng khác gì đám cháy trong rừng cứ lan rộng, khiến tế bào thần kinh chết dần chết mòn, làm xáo trộn cả “bản đồ” kết nối thần kinh, làm cho não bộ trở nên rối loạn và hỗn loạn hơn bao giờ hết (Chez et al., 2007).

Nhưng chưa dừng lại ở đó! Sức khỏe đường ruột, cái kho chứa hàng tỷ vi sinh vật bé nhỏ mà ta gọi là “cộng đồng cư dân” trong bụng, cũng bị phá hoại bởi đường ngọt. Mỗi thìa đường không chỉ nuôi dưỡng ta mà còn “tiếp tế” cho bọn vi khuẩn “xấu tính”, tạo ra sự mất cân bằng vi sinh, từ đó kích hoạt một chuỗi phản ứng viêm lan tỏa khắp cơ thể, trong đó có não (Hsiao et al., 2013).

Tưởng tượng bụng như một bữa tiệc náo loạn, nơi những kẻ quậy phá lên ngôi và khiến cả hệ thần kinh phải “đau đầu” chịu trận.

Và như một mũi dao chí mạng, sự hỗn loạn này khiến dopamine – chất dẫn truyền thần kinh quan trọng điều tiết cảm xúc và hành vi – không còn “trôi chảy” mượt mà nữa, dẫn đến các biểu hiện tăng động, kích thích thái quá hoặc thậm chí là các hành vi tự kỷ khó kiểm soát (Pavăl, 2017). Đường, dù ngọt đến đâu, cũng trở thành thứ đầu độc sự phát triển của trẻ, khiến não bộ không còn là “nhà” bình yên mà biến thành “chiến trường” hỗn loạn.

Thế nên, khuyên người nhà trẻ ASD giảm đường không chỉ là “câu cửa miệng” sáo rỗng mà là lời cảnh tỉnh đanh thép về hiểm họa âm thầm mà ta từng bỏ qua. Đó là cách đơn giản nhất để ngăn cơn bão viêm thần kinh giận dữ hoành hành, là biện pháp thầm lặng giúp những đứa trẻ ấy có cơ hội được sống trong một “bộ não” thanh thản hơn, hòa nhập hơn và phát triển tự nhiên hơn.

3. Đường và đồ ngọt giúp tăng sự tập trung và giảm hành vi?

Khi nói đến đường, không ít người tưởng tượng ra những cơn “bùng nổ năng lượng” nhanh chóng, nhưng ít ai nhận ra rằng chính sự “phóng điện” ấy lại là nguyên nhân làm cho não bộ của trẻ ASD thêm phần hỗn loạn. Đường huyết vốn dĩ phải là nguồn năng lượng ổn định cho tế bào não lại trở thành kẻ phản bội khi tăng vọt rồi tụt dốc bất thường.

Cái gọi là “cơn sóng thần” đường huyết này khiến cho sự tập trung của trẻ trở nên mờ mịt, hành vi trở nên bộc phát và khó kiểm soát, như thể bộ não đang bị cuốn vào một vòng xoáy lộn xộn không lối thoát (Pollak & Bright, 2003).

Thử tưởng tượng một bộ máy hoạt động với nguồn nhiên liệu không đồng đều: lúc thừa lúc thiếu, chiếc máy ấy sẽ không thể vận hành mượt mà được. Trẻ ASD, vốn đã gặp khó khăn trong việc kiểm soát hành vi và duy trì sự tập trung, sẽ càng bị “giật cục” hơn khi đường huyết lên xuống thất thường. Điều này không chỉ khiến trẻ dễ cáu gắt, bồn chồn mà còn ảnh hưởng đến khả năng tiếp nhận và học hỏi – vốn là những “công cụ” thiết yếu để phát triển kỹ năng xã hội và đồng cảm (Whiteley et al., 2010).

Chưa kể, sự dao động này cũng làm mất cân bằng các chất dẫn truyền thần kinh như dopamine và serotonin, vốn là những “đạo diễn” điều chỉnh cảm xúc và hành vi trong não. Khi chúng bị “đánh lạc hướng” bởi cơn bão đường huyết, phản ứng xã hội của trẻ sẽ trở nên bất thường, khó dự đoán và không ổn định (Pavăl, 2017).

Chính vì vậy, cắt giảm đường – không chỉ là một lời khuyên dinh dưỡng đơn thuần – mà là một bước đi chiến lược để giúp “điều hòa” bộ não hỗn loạn ấy, giúp trẻ ASD có cơ hội được trải nghiệm sự bình yên, khả năng tập trung và hòa nhập xã hội tốt hơn.

4. Các bằng chứng và khuyến cáo

Một số nghiên cứu và quan sát lâm sàng báo cáo sự cải thiện về hành vi và triệu chứng ở trẻ ASD khi áp dụng chế độ ăn hạn chế gluten, casein và đường, dù các kết quả vẫn còn nhiều tranh cãi và cần thêm bằng chứng có kiểm soát chặt chẽ (Millward et al., 2008; Whiteley et al., 2010).

Hiệp hội các chuyên gia về tự kỷ thường khuyến cáo cân nhắc việc giảm đường trong chế độ ăn như một phần của kế hoạch can thiệp tổng thể, đặc biệt khi có các dấu hiệu nhạy cảm đường ruột hoặc hành vi bùng phát (National Autism Center, 2015).

Tóm lại

Việc giảm đường trong khẩu phần ăn của người bị ASD được nhiều chuyên gia khuyến nghị do khả năng đường làm rối loạn cân bằng dopamine, tăng viêm thần kinh, ảnh hưởng tiêu cực đến hệ vi sinh đường ruột và gây biến động hành vi. Mặc dù các nghiên cứu vẫn chưa thống nhất hoàn toàn, nhưng chế độ ăn ít đường được xem là biện pháp an toàn, hỗ trợ cải thiện hành vi và chất lượng cuộc sống cho nhiều trẻ mắc ASD.

Xem thêm: Sự khác biệt giữa rối loạn Phổ Tự kỷ (ASD) và rối loạn Tăng động Giảm chú ý (ADHD)

Tài liệu tham khảo

Chez, M. G., Dowling, T., Patel, P., Khanna, P., & Kominsky, M. (2007). Elevation of tumor necrosis factor-alpha in cerebrospinal fluid of autistic children. Pediatric Neurology, 36(6), 361-365. https://doi.org/10.1016/j.pediatrneurol.2007.01.002
Hsiao, E. Y., et al. (2013). Microbiota modulate behavioral and physiological abnormalities associated with neurodevelopmental disorders. Cell, 155(7), 1451-1463. https://doi.org/10.1016/j.cell.2013.11.024
Millward, C., Ferriter, M., Calver, S., & Connell-Jones, G. (2008). Gluten- and casein-free diets for autistic spectrum disorder. Cochrane Database of Systematic Reviews, (2), CD003498. https://doi.org/10.1002/14651858.CD003498.pub2
Pavăl, D. (2017). A dopamine hypothesis of autism spectrum disorder. Developmental Neuroscience, 39(5), 355-360. https://doi.org/10.1159/000479322
Pollak, O., & Bright, F. (2003). Effects of sugar consumption on behavior and cognition in children. Nutrition Reviews, 61(4), 142-146.
Volkow, N. D., Wang, G. J., Fowler, J. S., Tomasi, D., & Telang, F. (2011). Addiction: Beyond dopamine reward circuitry. Proceedings of the National Academy of Sciences, 108(37), 15037-15042. https://doi.org/10.1073/pnas.1010654108
Whiteley, P., Shattock, P., Knivsberg, A. M., Seim, A., Reichelt, K. L., Todd, L., & Carr, K. (2010). Gluten- and casein-free dietary intervention for autism spectrum conditions. Frontiers in Human Neuroscience, 4, 20. https://doi.org/10.3389/fnhum.2010.00020