Có bao giờ bạn giả vờ ốm để không phải đến trường? Hoặc từng cáo mệt để hủy một cuộc hẹn mình không hứng thú? Cũng có khi, thay vì nói lời chia tay thẳng thắn, ta lại tỏ ra lạnh nhạt, thờ ơ để người kia tự rời xa. Những tình huống này nghe quen thuộc, phải không? Dường như ai cũng đôi lần tìm cách tránh né một điều gì đó bằng cách tạo ra lý do. Vậy tại sao chúng ta lại làm vậy? Phải chăng do hoàn cảnh ép buộc, hay do quá khứ tạo nên con người ta?
Theo nhà tâm lý học Alfred Adler, câu trả lời nằm ở “mục đích” ẩn sau hành vi của chính chúng ta. Hãy cùng tâm sự về điều này qua lăng kính thuyết mục đích – học thuyết được trình bày trong cuốn sách “Dám bị ghét” (Kishimi Ichiro & Koga Fumitake).
Thuyết mục đích: Hiểu hành vi qua mục tiêu tâm lý
Alfred Adler (1870-1937) là người sáng lập trường phái Tâm lý học cá nhân, nổi tiếng với quan điểm rằng hành vi hiện tại của con người không bị quyết định bởi quá khứ, mà bởi mục tiêu hướng tới trong tương lai. Ông gọi đó là “thuyết mục đích” – trái ngược với “thuyết nguyên nhân” của Sigmund Freud, người cho rằng quá khứ và vô thức quyết định hành vi hiện tại. Nói đơn giản, nếu Freud hỏi “Điều gì trong quá khứ đã gây ra việc này?” thì Adler sẽ hỏi “Mục đích của việc này là gì?”.
Theo Adler, mỗi người là “nhà tạo lập” cho cuộc đời mình. Chúng ta tự do lựa chọn cách hành động để đạt được mục tiêu tâm lý nào đó, chứ không đơn thuần là phản ứng máy móc trước hoàn cảnh. Chính Adler từng nhấn mạnh rằng “cuộc đời ta là do ta lựa chọn”, xem đó là nền tảng của “tâm lý học của lòng can đảm” tức dám chịu trách nhiệm về lựa chọn của mình. Hiện tại của chúng ta không phải là hệ quả cố định của quá khứ; thay vào đó, ta luôn có thể đổi mới, thay đổi bản thân từ ngay bây giờ nếu dám nhìn về mục đích phía trước thay vì ràng buộc vào nguyên nhân phía sau. Triết gia trong tác phẩm “Dám bị ghét” gọi việc đổ lỗi cho quá khứ là một dạng “chủ nghĩa hư vô” khiến ta mãi nhìn về sau mà không tiến lên được.
Tạo ra “cái cớ”: khi ta tự dựng nên bệnh tật và cảm xúc
Nếu sợ đối diện với thầy cô và điểm kém ở trường, một học sinh có thể đau bụng đúng sáng ngày thi. Nếu không muốn đi chơi với ai đó, bạn có thể cảm thấy “mệt mỏi” và nhắn tin cáo lỗi. Adler cho rằng đây không hẳn là trùng hợp hay “bị bệnh thật”, mà chính ta đang vô thức tạo ra những triệu chứng hoặc cảm xúc để đạt được mục đích né tránh của mình. Thuyết mục đích chỉ ra rằng “để đạt được mục đích của mình, con người tạo ra những căn bệnh, những cảm xúc tiêu cực và lấy đó làm cái cớ để từ chối ‘hài hòa với xã hội’”. Nói cách khác, ta thường vin vào một “cái cớ” (như cơn ốm, cơn mệt, tâm trạng tồi tệ…) nhằm tránh làm điều mình không muốn.
Hãy thử nhìn lại những lần “giả vờ” của chính mình. Có phải ta đang trốn tránh một nỗi sợ nào đó không? Chẳng hạn, giả bệnh để trốn học có thể là vì ta sợ bị điểm kém hoặc sợ bị bắt nạt ở lớp. Việc “bệnh” mang lại lợi ích cho ta: ta khỏi phải đến nơi đầy áp lực, tránh được cảm giác thất bại hay tổn thương. Trong triết lý Adler, mọi hành vi đều mang lại điều có lợi nào đó cho người thực hiện dù bề ngoài có thể là tiêu cực. Một người sống thu mình, tránh giao tiếp (như trường hợp hikikomori ở Nhật) thoạt trông rất đau khổ, nhưng thật ra họ chọn lối sống ấy vì một lợi ích tinh thần nào đó cho bản thân (ví dụ: để “trừng phạt” cha mẹ, khiến cha mẹ day dứt vì lỗi lầm trong quá khứ). Tương tự, ta giả vờ ốm vì việc đó “có lợi” cho ta giúp ta né tránh điều không mong muốn ở trường học hay công việc.
Đôi khi, “cái cớ” ấy trở thành chiếc còng kìm hãm chúng ta. Ta bắt đầu tin rằng mình thật sự bất lực do hoàn cảnh. Nhưng Adler thì thẳng thắn: con người không phải nạn nhân của quá khứ hay số phận. Thực ra, chính ta đã lựa chọn phản ứng theo cách đó để phục vụ cho mục đích tâm lý của mình. Trong “Dám bị ghét”, Adler đưa ra ví dụ một đứa trẻ bị cha mẹ đối xử tệ liền trở nên hư hỏng: bỏ học, thậm chí tự làm đau bản thân. Theo cách nhìn thông thường, ta nghĩ “vì gia đình tồi tệ nên đứa trẻ hỏng hóc”.
Nhưng Adler phân tích rằng đứa trẻ ấy đang có mục đích “trả đũa cha mẹ” – “Nếu mình hư hỏng, không đi học, thậm chí tự hại bản thân, cha mẹ sẽ đau khổ và dằn vặt”. Nó hành động như vậy không phải do quá khứ ép buộc, mà để đạt mục đích hiện tại là làm cha mẹ phải ân hận.
Dù ví dụ này cực đoan, nó cho thấy rõ luận điểm: hành vi là một lựa chọn có mục đích, chứ không phải hệ quả tất yếu từ hoàn cảnh. Hiểu được điều này, ta sẽ nhận ra mỗi khi bản thân kiếm cớ thoái thác, thực ra ta đang chủ động né tránh điều gì và đó là lựa chọn của chính ta.
Một ví dụ đơn giản khác: Một bạn nam 12 tuổi, luôn nhốt mình trong phòng, không tiếp xúc xã hội, không giao tiếp với bố mẹ. Bố mẹ rất lo lắng và sợ con họ gặp chuyện, bố mẹ chạy đôn chạy đáo tìm cách chữa cho con họ. Nếu nhìn theo thuyết nguyên nhân thì có thể đó là gia đình bỏ mặc cậu bé hay cũng có thể bố mẹ cậu ấy bỏ lơ hay bạo lực với bạn. Tuy nhiên, nhìn theo nguyên nhân hiểu được nguyên nhân thì chúng ta sẽ dễ rơi vào trạng thái tìm “cớ” lý do để thoái thác. Cậu bé cho biết “cậu cảm thấy cô đơn, lạc lõng tỏng chính gia đình, cậu không cảm thấy được bố mẹ quan tâm, hiếm khi được chơi cùng bố mẹ thế nên cậu cũng bắt đầu cô lập bản thân, bỏ lơ bố mẹ”. Dần dần, cậu bắt đầu sợ giao tiếp với xã hội, cậu lo lắng và nhốt mình trong phòng.
Theo Adler, cậu bé ấy đã đổ hết lỗi cho bố mẹ cậu, cho rằng mọi thứ tệ với mình và trạng thái của cậu là do họ. Tuy nhiên, với sự chọn lựa, thì cậu bé ấy chọn cô lập vì mục đích của cậu. Vì cậu được quan tâm, được lo lắng nếu trong tình trạng đó. Lựa chọn đó có lợi cho bạn (lợi ở đây nói về đạt được mục đích) mặc dù gây hại cho bạn về thể lý và tinh thần.
Nếu chỉ dựa vào nguyên nhân thì hiển nhiên ta rất dễ rơi vào trạng thái đổ lỗi.
Khi “mục đích” thay đổi, cảm xúc cũng đổi thay
Không chỉ trong chuyện tránh né trách nhiệm, thuyết mục đích còn lý giải cả cách ta cư xử trong các mối quan hệ. Bạn có để ý rằng đôi khi trong tình yêu, một người đột nhiên trở nên lạnh nhạt với người từng rất gắn bó? Có thể trước đây ta say mê mọi thứ thuộc về đối phương, nhưng đến lúc chán nản, ta lại thấy ghét cả những thói quen nhỏ nhặt của họ. Điều gì đã xảy ra? Theo Adler, cảm xúc “ghét” này thực ra xuất hiện sau khi ta quyết định muốn kết thúc mối quan hệ.
Tức là, ta có mục đích chấm dứt, rồi mới bắt đầu tìm lý do để chính đáng hóa việc chia tay. Triết gia trong “Dám bị ghét” giải thích: “Một khi đã quyết tâm kết thúc mối quan hệ, con người ta sẽ chủ động tìm ra những điểm xấu ở đối phương để chán ghét, dù trước đó không hề bận tâm. Thực ra đối phương không hề thay đổi, chỉ có mục đích của bản thân mình thay đổi mà thôi”. Nói cách khác, ta lựa chọn hành vi lạnh nhạt để đạt được mục đích “rời xa người này”.
Thay vì đối thoại thẳng thắn rằng mình muốn chia tay, nhiều người vô thức chọn cách im lặng dần, ít quan tâm dần và hy vọng đối phương “tự hiểu” và rồi mối quan hệ sẽ phai nhạt. Bởi lẽ, việc tỏ ra lạnh lùng mang lại “lợi ích” nào đó: có thể giúp ta tránh cảm giác tội lỗi khi nói lời chia tay trực tiếp, đang quen người mới, cảm thấy đau khổ trong mối quan hệ, cảm thấy không được yêu hoặc tránh phải thấy cảnh đối phương đau khổ trước mặt. Đó là một cái cớ tâm lý khiến ta dễ dàng thực hiện quyết định hơn. Tuy nhiên, hậu quả là cả hai phía đều tổn thương và khó hiểu lòng nhau.
Nếu nhìn theo thuyết mục đích, ta sẽ thấy rõ động cơ ẩn sau hành vi lạnh nhạt ấy đó là sự sợ hãi đối diện và mong muốn chấm dứt trong êm ấm (cho mình). Nhận ra điều này có thể giúp ta dũng cảm hơn trong cách ứng xử: dám nói thật suy nghĩ của mình thay vì tìm cách lảng tránh.
Thấu hiểu để lựa chọn can đảm hơn
Khi hiểu thuyết mục đích của Adler, chúng ta có cơ hội nhìn lại chính mình với sự bao dung và trung thực.
Thay vì mãi dằn vặt “vì sao quá khứ của tôi tệ hại nên giờ tôi mới vậy”, ta có thể tự hỏi: “Mình đang được lợi gì từ việc giữ lối sống hoặc cảm xúc này?”.
Câu hỏi ấy đôi khi chạm đến “tim đen” và khiến ta khó chịu– bởi nó buộc ta thừa nhận trách nhiệm về hành vi của mình. Nhưng đồng thời, nó cũng mở ra cánh cửa tự do: nếu cuộc đời là do ta lựa chọn, ta có thể chọn một con đường khác ngay khi nhận ra mục đích ẩn giấu không còn phù hợp.
Đọc “Dám bị ghét”, nhiều người ban đầu cảm thấy phản đối: “Làm gì có ai muốn bất hạnh, muốn ốm đau hay thất bại đâu!” Thế nhưng, Adler lý giải rằng ta ôm giữ bất hạnh vì ta thấy nó có lợi cho mình ở khía cạnh nào đó. Ví dụ, ta có thể vịn vào hoàn cảnh để khỏi phải nỗ lực, đỡ phải đối mặt với khả năng thất bại vì nếu thử mà thất bại, ta sẽ đau đớn hơn việc không thử và đổ lỗi cho số phận. Hiểu theo nghĩa triết học Hy Lạp cổ trong sách, không ai “muốn làm điều ác” cả; ở đây “ác” nghĩa là “điều không có lợi cho bản thân”, nên bất kỳ hành vi nào ta làm rốt cuộc đều là vì ta tin (dù sai lầm) rằng nó có lợi cho mình.
Nhận thức được mục đích thật sự sau hành vi của mình giúp ta cảm thông hơn với bản thân và người khác. Ta hiểu rằng ai đó có thể cáu giận, đau khổ hay lạnh nhạt không phải vì “trời sinh tính xấu” hay “do số phận bi đát”, mà vì họ đang theo đuổi một mục đích tâm lý (dù mục đích ấy có thể là né tránh tổn thương, bảo vệ cái tôi, hoặc tranh giành quyền lực). Sự thấu hiểu này giúp ta bớt phán xét, thay vào đó có thể đồng cảm và tìm cách gỡ rối tận gốc vấn đề.
Quan trọng hơn, khi đã hiểu mình đang chọn điều gì và vì sao, ta có thể can đảm thay đổi lựa chọn đó nếu nó dẫn ta xa hạnh phúc. Như tựa sách “Dám bị ghét” gợi ý, hạnh phúc đòi hỏi sự can đảm, can đảm để sống thật, để chấp nhận cả việc bị người khác ghét hoặc hiểu lầm, miễn là ta sống đúng với lựa chọn tốt đẹp của mình.
Cuối cùng, hãy nhớ rằng bạn luôn có quyền lựa chọn. Những “cái cớ” như cơn bệnh giả hay thái độ lạnh lùng chỉ là chiếc khiên tạm thời. Đôi khi, bỏ chiếc khiên xuống và đối mặt thẳng thắn có thể khó khăn, nhưng đó lại là cánh cửa để ta trưởng thành và hạnh phúc hơn.
Thuyết mục đích của Adler không cổ vũ ta sống ích kỷ hay dối trá; ngược lại, nó giúp ta nhìn thẳng sự thật rằng mình đang làm gì và vì mục đích gì, từ đó tự do hơn trong việc thay đổi bản thân. Hy vọng rằng qua những dòng tâm sự này, bạn có thể liên hệ với chính mình, hiểu được phần nào “lợi ích” phía sau những hành vi trốn tránh và tìm thấy dũng khí để lựa chọn con đường tốt hơn cho mình.
