CÁCH ĐẶT CÂU HỎI MỞ GIÚP THÂN CHỦ CHIA SẺ NHIỀU HƠN

Cách đặt câu hỏi mở giúp thân chủ chia sẻ nhiều hơn

Tóm tắt

Cách đặt câu hỏi mở giúp thân chủ chia sẻ nhiều hơn là một kỹ năng quan trọng trong tham vấn tâm lý, trị liệu, công tác xã hội, giáo dục và các lĩnh vực hỗ trợ con người. Câu hỏi mở là dạng câu hỏi khuyến khích thân chủ diễn đạt trải nghiệm bằng ngôn ngữ của chính họ, thay vì chỉ trả lời “có”, “không” hoặc một thông tin ngắn. Tuy nhiên, câu hỏi mở không chỉ là kỹ thuật đặt câu. Một câu hỏi chỉ thật sự có tác dụng khi được đặt trong bối cảnh an toàn, thấu cảm, không phán xét và tôn trọng nhịp độ của thân chủ. Nghiên cứu về liên minh trị liệu cho thấy chất lượng hợp tác giữa nhà trị liệu và thân chủ có liên hệ đáng kể với kết quả trị liệu (Bordin, 1979; Flückiger et al., 2018). Trong tiếp cận lấy thân chủ làm trung tâm, Rogers (1957) nhấn mạnh vai trò của thấu cảm, chấp nhận vô điều kiện và tính chân thực của người hỗ trợ. Trong phỏng vấn tạo động lực, câu hỏi mở là một phần của nhóm kỹ năng gồm hỏi mở, khẳng định, phản hồi và tóm tắt, giúp thân chủ tự khám phá động lực thay đổi của mình (Miller & Rollnick, 2023; Miller & Rose, 2009). Bài viết trình bày nguyên tắc đặt câu hỏi mở, các dạng câu hỏi hữu ích, ví dụ thực hành và những lỗi cần tránh khi làm việc với thân chủ.

Từ khóa

Cách đặt câu hỏi mở giúp thân chủ chia sẻ nhiều hơn; câu hỏi mở trong tham vấn; kỹ năng hỏi trong trị liệu; lắng nghe thấu cảm; liên minh trị liệu; phản hồi cảm xúc; phỏng vấn tạo động lực; kỹ năng tham vấn tâm lý; giao tiếp trị liệu; thân chủ chia sẻ.

1. Giới thiệu vấn đề

Trong một buổi tham vấn, không phải thân chủ nào cũng có thể bước vào phòng và kể rõ ràng điều họ đang trải qua. Có người chỉ nói: “Em thấy mệt.” Có người im lặng rất lâu. Có người trả lời ngắn, tránh ánh mắt, cười gượng hoặc liên tục nói: “Em cũng không biết nữa.” Điều này không có nghĩa là họ không muốn hợp tác. Rất có thể họ chưa đủ an toàn, chưa quen gọi tên cảm xúc, sợ bị đánh giá, hoặc chưa từng có kinh nghiệm được lắng nghe một cách thật sự.

Trong bối cảnh đó, cách người hỗ trợ đặt câu hỏi có ảnh hưởng lớn đến tiến trình chia sẻ. Một câu hỏi đóng như “Bạn có buồn không?” có thể chỉ nhận được câu trả lời “có” hoặc “không”. Một câu hỏi mở như “Nỗi buồn đó xuất hiện rõ nhất trong hoàn cảnh nào?” lại có thể giúp thân chủ bắt đầu quan sát sâu hơn trải nghiệm của mình.

Tuy nhiên, câu hỏi mở không nên được hiểu như một mẹo để “làm thân chủ nói nhiều”. Trong thực hành tham vấn, mục tiêu không phải là khai thác thật nhiều thông tin, mà là tạo điều kiện để thân chủ được hiểu, được an toàn và từng bước hiểu rõ chính mình hơn. Một câu hỏi dù có cấu trúc mở nhưng được đặt với thái độ vội vàng, soi xét hoặc tò mò quá mức vẫn có thể khiến thân chủ khép lại.

Rogers (1957) cho rằng sự thay đổi trị liệu cần diễn ra trong một mối quan hệ có thấu cảm, chấp nhận vô điều kiện và tính chân thực. Điều này có nghĩa là câu hỏi mở chỉ có giá trị khi nó đi cùng sự hiện diện thật sự của người hỗ trợ. Câu hỏi không thay thế lắng nghe. Câu hỏi cũng không thay thế sự im lặng an toàn. Nó là một công cụ để mở ra sự tự khám phá, không phải để điều khiển thân chủ đi đến kết luận của nhà tham vấn.

Vì vậy, đặt câu hỏi mở là một kỹ năng vừa đơn giản vừa tinh tế. Đơn giản vì ai cũng có thể học các mẫu câu. Tinh tế vì người hỗ trợ cần biết khi nào nên hỏi, hỏi đến đâu, hỏi bằng giọng nào, và khi nào nên dừng lại để lắng nghe.

2. Câu hỏi mở là gì?

Câu hỏi mở là câu hỏi cho phép người trả lời diễn đạt theo cách riêng, thay vì chỉ chọn một đáp án ngắn. Câu hỏi mở thường bắt đầu bằng những cụm như: “điều gì”, “như thế nào”, “bạn nhận thấy gì”, “bạn có thể kể thêm về…”, “chuyện đó có ý nghĩa gì với bạn…”.

Ví dụ:

Câu hỏi đóng: “Bạn có giận không?”

Câu hỏi mở: “Khi nghĩ đến chuyện đó, cảm xúc nào xuất hiện rõ nhất trong bạn?”

Câu hỏi đóng: “Bạn có muốn thay đổi không?”

Câu hỏi mở: “Nếu có một điều bạn muốn thay đổi trong giai đoạn này, điều đó sẽ là gì?”

Câu hỏi đóng: “Bạn đã nói chuyện với người đó chưa?”

Câu hỏi mở: “Bạn đã thử trao đổi điều này với người đó như thế nào?”

Trong tham vấn, câu hỏi mở có ba chức năng chính.

Thứ nhất, câu hỏi mở giúp thân chủ mở rộng câu chuyện. Thay vì chỉ cung cấp sự kiện, thân chủ có cơ hội nói về cảm xúc, niềm tin, mong muốn, nỗi sợ và ý nghĩa phía sau sự kiện.

Thứ hai, câu hỏi mở giúp người hỗ trợ hiểu thế giới chủ quan của thân chủ. Cùng một biến cố có thể mang ý nghĩa rất khác nhau với từng người. Một cuộc chia tay có thể là mất mát, nhưng cũng có thể là cảm giác bị bỏ rơi, thất bại, xấu hổ hoặc được giải thoát. Câu hỏi mở giúp người hỗ trợ không vội áp đặt cách hiểu của mình.

Thứ ba, câu hỏi mở giúp thân chủ tự khám phá. Nhiều thân chủ chưa có câu trả lời sẵn. Chính quá trình nói ra, nghe lại mình nói và được phản hồi giúp họ nhận ra điều trước đó còn mơ hồ.

Điểm quan trọng là câu hỏi mở không đồng nghĩa với câu hỏi dài. Một câu hỏi mở tốt thường ngắn, rõ và chỉ hỏi một ý. Ví dụ: “Điều gì làm bạn thấy nặng nhất lúc này?” có thể hiệu quả hơn một câu hỏi dài gồm nhiều tầng khiến thân chủ không biết trả lời từ đâu.

3. Vì sao câu hỏi mở giúp thân chủ chia sẻ nhiều hơn?

3.1. Câu hỏi mở tạo cảm giác được tôn trọng

Khi người hỗ trợ hỏi: “Bạn hiểu chuyện này như thế nào?”, thông điệp ngầm là: “Trải nghiệm của bạn có giá trị, và tôi muốn hiểu nó từ góc nhìn của bạn.” Đây là điều rất quan trọng trong tham vấn.

Thân chủ thường không chỉ phản ứng với nội dung câu hỏi. Họ phản ứng với thái độ phía sau câu hỏi. Nếu câu hỏi mang tính kiểm tra, họ sẽ cố trả lời đúng. Nếu câu hỏi mang tính điều tra, họ có thể phòng thủ. Nếu câu hỏi xuất phát từ sự tò mò thấu cảm, họ dễ cảm thấy được tôn trọng hơn.

Ví dụ, thay vì hỏi: “Sao bạn lại để chuyện đó xảy ra?”, người hỗ trợ có thể hỏi: “Khi chuyện đó xảy ra, bạn đã phải xoay xở như thế nào?”. Câu hỏi thứ hai không quy lỗi, mà mở ra không gian để thân chủ kể về nỗ lực sinh tồn của mình.

3.2. Câu hỏi mở củng cố liên minh trị liệu

Liên minh trị liệu là sự hợp tác giữa nhà trị liệu và thân chủ về mục tiêu, nhiệm vụ và mối quan hệ làm việc (Bordin, 1979). Tổng hợp nghiên cứu của Flückiger và cộng sự (2018) cho thấy liên minh trị liệu có liên hệ nhất quán với kết quả trị liệu ở người trưởng thành.

Câu hỏi mở góp phần xây dựng liên minh trị liệu vì nó giúp thân chủ cảm thấy mình không bị áp đặt. Người hỗ trợ không bước vào với giả định rằng mình đã biết vấn đề, mà cùng thân chủ khám phá vấn đề.

Ví dụ, thay vì kết luận: “Bạn đang bị căng thẳng vì công việc”, có thể hỏi: “Bạn cảm nhận áp lực công việc đang ảnh hưởng đến mình như thế nào?”. Câu hỏi này để thân chủ tự mô tả tác động của vấn đề, thay vì bị đặt vào một khung có sẵn.

3.3. Câu hỏi mở giúp gọi tên cảm xúc

Nhiều thân chủ không quen nói về cảm xúc. Họ có thể dùng các từ chung như “mệt”, “chán”, “rối”, “không ổn”, “trống rỗng”. Câu hỏi mở giúp làm rõ các lớp cảm xúc phía dưới.

Ví dụ:

“Khi bạn nói ‘mệt’, cái mệt đó gần với kiệt sức, buồn, giận hay bất lực?”

“Nếu cảm xúc này có thể nói thành lời, nó sẽ nói gì?”

“Cảm giác đó xuất hiện rõ nhất ở đâu trong cơ thể bạn?”

Elliott, Bohart, Watson và Murphy (2018) cho thấy thấu cảm của nhà trị liệu có liên hệ với kết quả trị liệu. Trong thực hành, thấu cảm không chỉ là nói “tôi hiểu”, mà còn là giúp thân chủ cảm thấy cảm xúc của họ được nhận diện chính xác hơn. Câu hỏi mở là một con đường để đi đến sự nhận diện đó.

3.4. Câu hỏi mở khơi gợi quyền tự chủ

Trong phỏng vấn tạo động lực, câu hỏi mở được dùng để giúp thân chủ tự khám phá lý do thay đổi, thay vì bị người hỗ trợ thuyết phục hoặc ép buộc. Miller và Rose (2009) nhấn mạnh rằng tinh thần của phỏng vấn tạo động lực là hợp tác, gợi mở và tôn trọng quyền tự chủ.

Ví dụ, thay vì hỏi: “Bạn có định thay đổi thói quen này không?”, có thể hỏi: “Điều gì khiến bạn bắt đầu nghĩ rằng mình muốn thay đổi thói quen này?”. Câu hỏi thứ hai giúp thân chủ kết nối với động lực bên trong của họ.

Khi thân chủ cảm thấy mình có quyền lựa chọn, họ dễ tham gia tiến trình hơn. Ngược lại, nếu họ cảm thấy bị thúc ép, họ có thể kháng cự hoặc trả lời theo điều người hỗ trợ muốn nghe.

4. Nguyên tắc đặt câu hỏi mở hiệu quả

4.1. Hỏi từ sự tò mò thấu cảm

Một câu hỏi tốt bắt đầu từ mong muốn hiểu thân chủ, không phải từ nhu cầu thỏa mãn sự tò mò của người hỏi. Điều này đặc biệt quan trọng khi thân chủ chia sẻ về sang chấn, bạo lực, mất mát hoặc trải nghiệm xấu hổ.

Trước khi hỏi, người hỗ trợ có thể tự kiểm tra: “Câu hỏi này có giúp thân chủ hiểu mình hơn không, hay chỉ giúp mình biết thêm chi tiết?”. Nếu câu hỏi không phục vụ tiến trình hỗ trợ, có thể chưa cần hỏi.

Một câu hỏi an toàn hơn trong bối cảnh nhạy cảm là: “Bạn muốn chia sẻ đến mức nào là đủ an toàn cho hôm nay?”. Câu này vừa mở, vừa trao quyền kiểm soát cho thân chủ.

4.2. Hỏi một ý mỗi lần

Câu hỏi quá dài thường làm thân chủ rối. Ví dụ: “Khi chuyện đó xảy ra, bạn cảm thấy thế nào, bạn nghĩ gì về gia đình, điều đó ảnh hưởng đến công việc và quan hệ hiện tại ra sao?”. Câu hỏi này có nhiều hướng cùng lúc.

Nên tách thành từng câu ngắn:

“Khi chuyện đó xảy ra, cảm xúc đầu tiên của bạn là gì?”

“Điều đó ảnh hưởng đến cách bạn nhìn gia đình như thế nào?”

“Bạn nhận thấy nó đang ảnh hưởng đến công việc hiện tại ra sao?”

Mỗi câu hỏi chỉ nên mở một cánh cửa. Nếu mở quá nhiều cánh cửa cùng lúc, thân chủ có thể không biết nên bước vào đâu.

4.3. Phản hồi trước khi hỏi tiếp

Một lỗi thường gặp là hỏi liên tục. Khi đó, buổi tham vấn dễ giống một cuộc phỏng vấn lấy thông tin. Thân chủ có thể nói nhiều nhưng vẫn không cảm thấy được hiểu.

Sau một chia sẻ quan trọng, người hỗ trợ nên phản hồi hoặc tóm tắt trước khi hỏi tiếp. Ví dụ:

Thân chủ: “Em thấy mình lúc nào cũng phải làm hài lòng người khác.”

Người hỗ trợ: “Có vẻ bạn đã phải gồng rất lâu để giữ mọi người ổn, đến mức nhu cầu của bạn bị đặt ra sau.”

Sau đó mới hỏi: “Bạn nhận ra điều này rõ nhất trong mối quan hệ nào?”

Phản hồi trước, hỏi sau giúp thân chủ cảm thấy được lắng nghe, không bị khai thác.

4.4. Cẩn trọng với câu hỏi “tại sao”

Câu hỏi “tại sao” có thể hữu ích trong một số tình huống, nhưng cũng dễ tạo cảm giác bị chất vấn. “Tại sao bạn không rời đi?”, “Tại sao bạn lại chịu đựng?”, “Tại sao bạn không nói sớm?” có thể khiến thân chủ xấu hổ hoặc phòng thủ.

Có thể chuyển thành:

“Điều gì khiến việc rời đi trở nên khó khăn?”

“Khi đó, bạn đã phải cân nhắc những điều gì?”

“Có điều gì làm bạn chưa thấy đủ an toàn để nói ra sớm hơn không?”

Những câu này vẫn tìm hiểu nguyên nhân, nhưng ít mang sắc thái quy lỗi hơn.

4.5. Tôn trọng nhịp độ của thân chủ

Không phải thân chủ nào cũng sẵn sàng đi sâu ngay. Có người cần kể sự kiện trước. Có người cần nhiều thời gian im lặng. Có người cần câu hỏi cụ thể hơn thay vì câu hỏi quá rộng.

Nếu thân chủ trả lời ngắn, nhìn đi chỗ khác, căng người, đổi chủ đề hoặc nói “em không biết” nhiều lần, có thể câu hỏi đang quá sâu hoặc quá rộng. Người hỗ trợ có thể điều chỉnh: “Có vẻ câu hỏi này hơi khó để trả lời ngay. Mình có thể đi chậm hơn. Phần nào trong chuyện này dễ nói nhất với bạn lúc này?”.

Tôn trọng nhịp độ không làm tiến trình chậm đi. Ngược lại, nó giúp thân chủ cảm thấy an toàn hơn để đi sâu khi họ sẵn sàng.

4.6. Hỏi để mở ra ý nghĩa, không chỉ lấy thông tin

Trong tham vấn, sự kiện là quan trọng, nhưng ý nghĩa của sự kiện đối với thân chủ còn quan trọng hơn. Hai người có thể trải qua cùng một việc nhưng mang vết thương rất khác nhau.

Ví dụ:

“Điều đó khiến bạn hiểu gì về bản thân mình?”

“Khi người ấy im lặng, bạn diễn giải điều đó như thế nào?”

“Phần đau nhất trong chuyện này là sự việc xảy ra, hay ý nghĩa mà bạn gán cho nó?”

“Bạn sợ điều gì sẽ xảy ra nếu mình nói thật?”

Những câu hỏi về ý nghĩa giúp thân chủ đi từ kể chuyện sang hiểu chuyện.

5. Các dạng câu hỏi mở hữu ích trong tham vấn

5.1. Câu hỏi mở để bắt đầu buổi tham vấn

Các câu hỏi này giúp thân chủ có quyền chọn điểm bắt đầu.

“Điều gì khiến bạn muốn đến buổi hôm nay?”

“Hôm nay bạn muốn bắt đầu từ đâu?”

“Nếu buổi hôm nay có ích cho bạn, bạn mong nó giúp được điều gì?”

“Trong những điều đang diễn ra, phần nào bạn muốn được lắng nghe nhất?”

Những câu hỏi này đặc biệt hữu ích ở đầu buổi, khi người hỗ trợ cần nắm ưu tiên của thân chủ thay vì áp đặt cấu trúc quá sớm.

5.2. Câu hỏi mở để khám phá cảm xúc

“Khi nhắc đến chuyện đó, cảm xúc nào xuất hiện rõ nhất?”

“Cảm giác ấy đang ở đâu trong cơ thể bạn?”

“Nếu cảm xúc đó có hình ảnh, nó giống điều gì?”

“Điều gì làm cảm xúc này trở nên khó chịu nhất?”

Dạng câu hỏi này phù hợp khi thân chủ kể nhiều sự kiện nhưng ít tiếp xúc với cảm xúc.

5.3. Câu hỏi mở để làm rõ nhu cầu

“Trong tình huống đó, bạn đã cần điều gì nhưng không nhận được?”

“Nhu cầu nào của bạn đang bị bỏ qua lâu nhất?”

“Nếu được phép nói thật với chính mình, bạn đang mong điều gì?”

“Điều gì sẽ giúp bạn cảm thấy được tôn trọng hơn?”

Những câu hỏi này giúp thân chủ chuyển từ cảm giác đau sang nhận diện nhu cầu. Đây là bước quan trọng trong việc xây dựng ranh giới và tự chăm sóc.

5.4. Câu hỏi mở để khám phá mâu thuẫn nội tâm

Thân chủ thường có nhiều phần cảm xúc cùng tồn tại. Họ có thể vừa muốn thay đổi vừa sợ thay đổi, vừa muốn rời đi vừa muốn ở lại, vừa giận vừa thương. Câu hỏi mở cần đủ rộng để chứa sự mâu thuẫn đó.

“Một phần trong bạn muốn điều gì, và phần còn lại đang sợ điều gì?”

“Khi nghĩ đến việc thay đổi, điều gì hấp dẫn bạn và điều gì làm bạn chùn lại?”

“Nếu hai phần trong bạn đang đối thoại, chúng sẽ nói gì với nhau?”

“Bạn đang mắc kẹt giữa những lựa chọn nào?”

Cách hỏi này giúp thân chủ không phải chọn ngay một đáp án, mà có thể nhìn rõ sự phức tạp bên trong mình.

5.5. Câu hỏi mở để nhận diện nguồn lực

Tham vấn không chỉ tập trung vào vấn đề. Người hỗ trợ cũng cần giúp thân chủ nhìn thấy sức mạnh và nguồn lực của họ.

“Bạn đã làm gì để đi qua giai đoạn này cho đến hôm nay?”

“Ai hoặc điều gì từng giúp bạn thấy mình không hoàn toàn một mình?”

“Trong những lúc rất khó, điều gì giúp bạn vẫn tiếp tục?”

“Bạn nhận ra điểm mạnh nào của mình qua chuyện này?”

Những câu hỏi này đặc biệt quan trọng với thân chủ đang tự trách, mất hy vọng hoặc chỉ nhìn thấy phần bất lực của mình.

5.6. Câu hỏi mở để hướng đến thay đổi

“Nếu có một bước nhỏ an toàn hơn trong tuần này, bước đó có thể là gì?”

“Bạn muốn bắt đầu từ phần dễ thay đổi nhất hay phần quan trọng nhất?”

“Điều gì sẽ cho bạn biết rằng mình đang đi đúng hướng?”

“Bạn cần kiểu hỗ trợ nào để thực hiện bước đó?”

Các câu hỏi hướng đến thay đổi nên được dùng khi thân chủ đã cảm thấy đủ được lắng nghe. Nếu hỏi quá sớm, thân chủ có thể cảm thấy bị thúc ép phải giải quyết vấn đề trước khi được hiểu.

6. Những lỗi thường gặp khi đặt câu hỏi mở

6.1. Hỏi quá nhiều

Câu hỏi mở không nên biến buổi tham vấn thành chuỗi hỏi – đáp. Nếu người hỗ trợ hỏi liên tục, thân chủ có thể thấy mình đang bị khai thác thông tin. Sau một câu trả lời quan trọng, nên có phản hồi, tóm tắt hoặc im lặng.

Ví dụ, thay vì hỏi liên tiếp: “Rồi sao nữa?”, “Bạn thấy gì?”, “Người đó nói gì?”, có thể phản hồi: “Bạn vừa kể một chuỗi trải nghiệm rất nặng. Tôi nghe thấy nhiều sự cô đơn trong đó.” Sau đó mới hỏi: “Phần cô đơn ấy rõ nhất ở khoảnh khắc nào?”.

6.2. Hỏi mở nhưng hàm ý phán xét

Một số câu hỏi có vẻ mở nhưng thực chất chứa phán xét. Ví dụ: “Bạn nghĩ vì sao mình cứ chọn sai người như vậy?” Câu này dễ khiến thân chủ thấy mình bị quy lỗi.

Có thể đổi thành: “Bạn nhận thấy mô thức nào lặp lại trong các mối quan hệ gần đây?”. Câu hỏi này vẫn mở, nhưng ít làm thân chủ phòng thủ hơn.

6.3. Hỏi quá sâu khi thân chủ chưa đủ an toàn

Không phải cứ đi sâu là tốt. Với thân chủ có trải nghiệm sang chấn, câu hỏi quá trực diện có thể làm họ bị kích hoạt lại cảm giác mất kiểm soát. SAMHSA (2014) nhấn mạnh các nguyên tắc của tiếp cận có hiểu biết về sang chấn như an toàn, tin cậy, lựa chọn, hợp tác và trao quyền.

Thay vì hỏi ngay chi tiết về một sự kiện đau thương, có thể hỏi: “Bạn muốn chia sẻ phần nào của câu chuyện này hôm nay, và phần nào mình nên để lại khi bạn thấy sẵn sàng hơn?”.

6.4. Hỏi để dẫn thân chủ đến kết luận của mình

Một số câu hỏi thực chất là lời khuyên được ngụy trang: “Bạn có nghĩ mình nên tha thứ không?”, “Bạn có thấy mình cần mạnh mẽ hơn không?”, “Bạn có nghĩ mình phải rời đi không?”. Những câu này có thể làm thân chủ trả lời theo mong đợi của người hỗ trợ thay vì tự khám phá.

Câu hỏi mở đúng nghĩa nên giúp thân chủ hiểu rõ hơn điều họ nghĩ, cảm, cần và chọn; không ép họ đi theo kết luận của người khác.

6.5. Dùng câu hỏi thay cho sự hiện diện

Có lúc điều thân chủ cần không phải là câu hỏi tiếp theo, mà là một khoảng lặng an toàn. Khi thân chủ vừa nói ra điều rất đau, việc hỏi ngay có thể làm mất khoảnh khắc cảm xúc. Một phản hồi ngắn như “Điều đó thật sự rất nặng với bạn” đôi khi giúp thân chủ chia sẻ tiếp nhiều hơn bất kỳ câu hỏi nào.

7. Chuyển câu hỏi đóng thành câu hỏi mở

Cách chuyển đổi này cho thấy câu hỏi mở không chỉ thay đổi cấu trúc câu. Nó thay đổi vị thế của người hỏi: từ kiểm tra sang đồng hành, từ kết luận sang khám phá, từ áp lực sang tôn trọng.

8. Một số mẫu câu hỏi mở theo tình huống

Khi thân chủ im lặng

“Có vẻ có điều gì đó đang khó nói. Bạn muốn mình ở lại với sự im lặng này một chút không?”

“Ngay lúc này, điều gì làm bạn khó bắt đầu nhất?”

“Nếu chưa cần kể chi tiết, bạn có thể nói cảm giác chung của mình bằng một từ không?”

Khi thân chủ nói “em không biết”

“Khi bạn nói ‘không biết’, nó giống trống rỗng, rối, sợ hay quá nhiều thứ cùng lúc?”

“Có phần nào trong bạn biết một chút, dù chưa rõ hoàn toàn không?”

“Nếu không cần có câu trả lời đúng, bạn đoán điều gì đang diễn ra bên trong mình?”

Khi thân chủ tự trách

“Khi bạn tự trách mình như vậy, bạn đang mong mình đã làm được điều gì khác?”

“Tiếng nói tự trách đó thường xuất hiện từ khi nào?”

“Nếu nói với chính mình bằng một giọng dịu hơn, bạn sẽ nói gì?”

Khi thân chủ kể nhiều sự kiện nhưng ít cảm xúc

“Trong tất cả những chuyện vừa kể, khoảnh khắc nào chạm vào bạn nhiều nhất?”

“Khi kể lại chuyện này, cảm xúc nào đang ở gần bạn nhất?”

“Điều đau nhất trong chuỗi sự kiện đó là gì?”

Khi thân chủ muốn lời khuyên ngay

“Trước khi mình nói về lựa chọn, bạn muốn hiểu rõ điều gì nhất trong tình huống này?”

“Nếu tự bạn đã có một phần câu trả lời, phần đó đang nói gì?”

“Bạn đang cần một lời khuyên, một người lắng nghe, hay một cách nhìn khác?”

Các mẫu câu này chỉ nên được dùng như gợi ý. Người hỗ trợ cần điều chỉnh theo tuổi, văn hóa, khả năng diễn đạt, trạng thái cảm xúc và mức độ an toàn của từng thân chủ.

9. Lưu ý đạo đức khi đặt câu hỏi mở

Câu hỏi mở có thể giúp thân chủ chia sẻ sâu hơn, nhưng cũng có thể khiến họ cảm thấy bị mở ra quá nhanh. Vì vậy, người hỗ trợ cần dùng câu hỏi với sự thận trọng chuyên môn.

Thứ nhất, cần tôn trọng quyền không trả lời. Nếu thân chủ nói: “Em chưa muốn nói về chuyện đó”, người hỗ trợ nên tôn trọng. Có thể đáp: “Cảm ơn bạn đã nói rõ. Mình sẽ không đi vào phần đó lúc này.”

Thứ hai, cần tránh hỏi vì tò mò cá nhân. Không phải chi tiết nào cũng cần thiết cho tiến trình hỗ trợ. Với các trải nghiệm nhạy cảm như bạo lực, xâm hại, mất mát hoặc sang chấn, hỏi quá chi tiết có thể gây hại.

Thứ ba, cần chú ý khác biệt văn hóa và cá nhân. Có người không quen nói trực tiếp về cảm xúc. Có người cần cách hỏi cụ thể, gián tiếp hoặc chậm hơn. Một câu hỏi tốt không chỉ đúng về mặt kỹ thuật, mà còn phù hợp với con người cụ thể đang ngồi trước mặt.

Thứ tư, cần biết giới hạn năng lực. Nếu thân chủ có nguy cơ tự hại, bị bạo lực, bị kiểm soát nghiêm trọng, có sang chấn nặng hoặc mất an toàn tức thời, câu hỏi mở cần đi cùng đánh giá nguy cơ, kế hoạch an toàn và chuyển gửi phù hợp. Trong những tình huống nguy hiểm, lắng nghe tốt là cần thiết nhưng chưa đủ.

Kết luận

Cách đặt câu hỏi mở giúp thân chủ chia sẻ nhiều hơn không nằm ở việc học thuộc thật nhiều mẫu câu. Cốt lõi nằm ở thái độ của người hỗ trợ: tò mò thấu cảm, tôn trọng nhịp độ, không phán xét, không vội sửa và không dùng câu hỏi để điều khiển thân chủ.

Một câu hỏi mở tốt giúp thân chủ cảm thấy: “Tôi được phép nói theo cách của tôi.” Nó mở ra không gian để thân chủ kể câu chuyện, gọi tên cảm xúc, nhận diện nhu cầu, nhìn thấy mâu thuẫn nội tâm, kết nối với nguồn lực và từng bước tìm lại quyền chủ động.

Tuy nhiên, câu hỏi mở chỉ thật sự hiệu quả khi đi cùng lắng nghe sâu, phản hồi chính xác, im lặng an toàn và liên minh trị liệu đủ vững. Trong nhiều trường hợp, điều giúp thân chủ chia sẻ nhiều hơn không phải là hỏi thêm, mà là hiện diện đủ lâu với điều họ vừa nói.

Vì vậy, câu hỏi hay nhất trong tham vấn không nhất thiết là câu hỏi phức tạp nhất. Đó là câu hỏi được đặt đúng lúc, đúng nhịp, bằng sự tôn trọng, và giúp thân chủ tiến thêm một bước trong việc hiểu chính mình.

Tài liệu tham khảo

1. Bordin, E. S. (1979). The generalizability of the psychoanalytic concept of the working alliance. Psychotherapy: Theory, Research & Practice, 16(3), 252–260. https://doi.org/10.1037/h0085885
2. Elliott, R., Bohart, A. C., Watson, J. C., & Murphy, D. (2018). Therapist empathy and client outcome: An updated meta-analysis. Psychotherapy, 55(4), 399–410. https://doi.org/10.1037/pst0000175
3. Flückiger, C., Del Re, A. C., Wampold, B. E., & Horvath, A. O. (2018). The alliance in adult psychotherapy: A meta-analytic synthesis. Psychotherapy, 55(4), 316–340. https://doi.org/10.1037/pst0000172
4. Hill, C. E. (2024). Helping skills: Facilitating exploration, insight, and action (6th ed.). American Psychological Association.
5. Kadur, J., Lüdemann, J., & Andreas, S. (2020). Effects of the therapist’s statements on the patient’s outcome and the therapeutic alliance: A systematic review. Clinical Psychology & Psychotherapy, 27(2), 168–178. https://doi.org/10.1002/cpp.2416
6. Magill, M., Apodaca, T. R., Borsari, B., Gaume, J., Hoadley, A., Gordon, R. E. F., Tonigan, J. S., & Moyers, T. (2018). A meta-analysis of motivational interviewing process: Technical, relational, and conditional process models of change. Journal of Consulting and Clinical Psychology, 86(2), 140–157. https://doi.org/10.1037/ccp0000250
7. Miller, W. R., & Rollnick, S. (2023). Motivational interviewing: Helping people change and grow (4th ed.). Guilford Press.
8. Miller, W. R., & Rose, G. S. (2009). Toward a theory of motivational interviewing. American Psychologist, 64(6), 527–537. https://doi.org/10.1037/a0016830
9. Rogers, C. R. (1957). The necessary and sufficient conditions of therapeutic personality change. Journal of Consulting Psychology, 21(2), 95–103. https://doi.org/10.1037/h0045357
10. Substance Abuse and Mental Health Services Administration. (2014). SAMHSA’s concept of trauma and guidance for a trauma-informed approach. https://library.samhsa.gov/sites/default/files/sma14-4884.pdf