Liệu pháp Thực tại

Nội dung

Liệu pháp Thực tại

Giới thiệu

William Glasser, người sáng tạo thuyết lựa chọn giải thích, con người luôn đưa ra quyết định nhằm thỏa mãn các nhu cầu cơ bản như tồn tại, tình yêu, quyền lực, tự do và niềm vui. Lý thuyết cho rằng, thứ gì nhất chúng ta có thể kiểm soát chính là bản thân chúng ta. Thuyết lựa chọn là nền tảng của liệu pháp trị liệu thực tại (Reality theraphy), liệu pháp này giúp thân chủ nhận thức được các lựa chọn trong hành vi của bản thân và thay đổi để cải thiện cuộc sống.

Quan điểm về sự rối loạn

Các nhà trị liệu theo liệu pháp thực tại, tin rằng vấn đề cốt lõi mà phần lớn các thân chủ gặp phải có điểm chung là họ đang mắc kẹt trong một mối quan hệ ở hiện tại không đem lại sự hài lòng hoặc thiếu hụt hoàn toàn mối quan hệ thỏa mãn. Điều này có thể đến từ thân chủ không có sự kết nối tốt với người khác, không thể gần gũi với ai đó hoặc không thể xây dựng được một mối quan hệ có ý nghĩa và đầy đủ với ít nhất một người trong cuộc sống của họ. Nhưng, đa số thân chủ không nhận ra rằng chính họ là người lựa chọn hành vi dẫn đến vấn đề hiện tại của mình. Còn điều họ thường nhận thức được là mình đang khổ sở, trầm cảm và không hạnh phúc.

Các nhà trị liệu thực tại sẽ không nhận xét những hành vi của thân chủ là đúng hay sai, vì họ nhận ra rằng những lựa chọn hành vi, quyết định của thân chủ dù có phải là nguyên nhân cho sự đau khổ của họ hay không, đều là cách tốt nhất mà họ có thể làm được lúc đó để đối phó với sự thất vọng từ những mối quan hệ không thỏa mãn.

Đặc điểm của trị liệu Thực tại

Trị liệu Thực tại thường đi thẳng vào vấn đề mà thuyết lựa chọn quan niệm rằng là nguyên nhân cốt lõi, ẩn đằng sau các khổ sở của thân chủ. Đó là họ đang ở trong một mối quan hệ không thỏa mãn, sự hài lòng hoặc thậm chí là không có bất kỳ mối quan hệ thực sự nào cả. Mặc dù, các thân chủ khi đến trị liệu với nhiều vấn đề khác nhau chẳng hạn công việc không ổn định, học hành sa sút hoặc cảm thấy thiếu vắng một mối quan hệ có ý nghĩa trong cuộc sống. Tuy vậy, nhà trị liệu thực tại thực sự chú ý đến không phải là bề ngoài của những vấn đề đó, mà là những mối quan hệ phía sau những rối loạn ấy.

Khi thân chủ bắt đầu than vãn rằng, nguyên nhân dẫn đến sự khổ sở, tổn thương của họ là người khác như, bố mẹ không hiểu tôi, sếp khiến tôi căng thẳng. Khi đó nhà trị liệu sẽ không đi tìm hiểu và phân tích ai đúng, ai sai. Thay vào đó, nhà trị liệu yêu cầu thân chủ nhìn nhận lại bản thân, nhìn nhận lại về hiệu quả của những lựa chọn mà họ đã và đang thực hiện trong cuộc sống, nhất là những lựa chọn liên quan đến cách họ hành xử trong các mối quan hệ quan trọng. Mục tiêu trị của điều này rõ ràng không phải là đổ lỗi, mà giúp thân chủ nhận ra họ có quyền lựa chọn hành vi của mình và những lựa chọn đó có thể ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng các mối quan hệ, từ đó dẫn đến sự hài lòng và hạnh phúc trong cuộc sống của họ.

Thuyết lựa chọn cho rằng không có ích gì khi bàn luận về những điều nằm ngoài tầm kiểm soát của thân chủ, trọng tâm được đặt vào những gì mà thân chủ có thể kiểm soát trong mối quan hệ. Tiền đề cơ bản của lý thuyết lựa chọn, và cũng là điều cốt lõi mà thân chủ cần thấu hiểu, là: “Người duy nhất bạn có thể kiểm soát là chính bản thân mình.” Vậy nên, các nhà trị liệu thực tại không dành nhiều thời gian để lắng nghe việc than phiền, đổ lỗi hay chỉ trích. Thay vào đó họ chú trọng vào những điều sau:

Nhấn mạnh vào sự lựa chọn và trách nhiệm

Nếu ta là người lựa chọn mọi điều mình làm, đồng nghĩa với việc ta phải chịu trách nhiệm với những lựa chọn đó. Nghĩa là thân chủ có trách nhiệm với hành vi của chính mình, ngay cả khi họ đang đau khổ, mất phương hướng. Nhưng điều này không có nghĩa là ta cần phải bị chỉ trích hay trừng phạt, ngoại trừ trường hợp vi phạm pháp luật. Lý thuyết lựa chọn giúp chuyển cách hiểu về trách nhiệm theo hướng tích cực và chủ động hơn. Nó không tập trung vào việc “ai sai, ai đúng” hay “ai đáng bị khiển trách”, mà trọng tâm là câu hỏi: “Bạn đã chọn hành vi đó, và giờ bạn có lựa chọn gì khác để có kết quả tốt hơn?” Đây chính là sự thay đổi từ “đổ lỗi” sang “trao quyền lựa chọn”.

Trong trị liệu thực tại, các nhà trị liệu luôn làm việc với thân chủ theo giả định rằng: con người luôn có lựa chọn dù là lựa chọn nhỏ nhất. Họ không ép buộc thân chủ thay đổi, nhưng liên tục khơi gợi, đặt câu hỏi, và dẫn dắt thân chủ nhìn thấy những lựa chọn đang sẵn có trước mắt họ. Vì khi thân chủ nhận ra mình có thể lựa chọn, họ sẽ thấy mình có khả năng thay đổi, và điều đó trao lại cho họ quyền làm chủ cuộc đời

Từ chối chuyển di

Trong trị liệu thực tại, các nhà trị liệu luôn cố gắng sống đúng với con người thật của mình trong quá trình làm việc với thân chủ. Họ không cố giả vờ làm ai khác, có thể thấy cách làm việc này có điểm tương đồng với triết lý sự phù hợp và chân thật của các nhà trị liệu thân chủ trọng tâm, nhà trị liệu phải là chính mình, tức là phải chân thật và tự nhiên trong suốt quá trình trị liệu. Việc giữ nguyên sự chân thật này rất quan trọng, vì nó cho phép nhà trị liệu dùng chính mối quan hệ trị liệu để làm mẫu cho thân chủ học cách xây dựng các mối quan hệ lành mạnh và chân thật với những người xung quanh trong cuộc sống hàng ngày.

Theo Glasser, khái niệm chuyển di là khi thân chủ gán cho nhà trị liệu cảm xúc, hình ảnh, hay vai trò của người khác trong quá khứ, thật ra là một hình thức của sự trốn tránh. Cả nhà trị liệu lẫn thân chủ, khi rơi vào chuyển di, đều có nguy cơ né tránh việc sống trong hiện thực và né tránh trách nhiệm đối với những gì đang diễn ra trong mối quan hệ hiện tại. Glasser cho rằng không thực tế nếu nhà trị liệu đồng tình với việc mình “đóng vai” người khác trong mắt thân chủ.

Ví dụ, nếu thân chủ nói:
“Tôi cảm thấy anh/chị giống như cha/mẹ tôi, và đó là lý do tôi cư xử như thế này.”
=> Trong trường hợp đó, một nhà trị liệu thực tại sẽ phản hồi một cách rõ ràng, kiên định và chân thật:
“Tôi không phải là mẹ, cha, hay bất kỳ ai khác. Tôi là chính tôi.”

Thông điệp này không phải để phủ nhận cảm xúc của thân chủ, mà để đưa họ quay trở lại thực tại, và giúp họ nhận trách nhiệm cho cách họ đang hành xử trong mối quan hệ này hay vì đổ lỗi cho quá khứ hay cho người khác.

Trong trị liệu thực tại, việc từ chối chuyển di là một phần trong cam kết xây dựng mối quan hệ trị liệu thực tế, trung thực, bình đẳng nơi thân chủ có thể học cách kết nối và hành xử với người khác một cách có trách nhiệm và lành mạnh hơn.

Giữ trị liệu trong thực tại

Có trường hợp thân chủ tìm đến trị liệu với niềm tin rằng nguyên nhân dẫn đến vấn đề của họ là ở quá khứ, và rằng trị liệu nên đặt trong tâm để giải quyết những vấn đề còn vướng mắc trong quá khứ. Glasser thừa nhận rằng quá khứ có ảnh hưởng lớn chúng ta đúng là những sản phẩm của trải nghiệm trong quá khứ. Tuy nhiên, ông nhấn mạnh rằng chúng ta không phải là nạn nhân của quá khứ, trừ khi chúng ta lựa chọn để mình trở thành nạn nhân.

Tuy vậy, nhiều trường phái trị liệu truyền thống vẫn cho rằng: để có sống tốt trong hiện tại, chúng ta cần phải hiểu sâu, đào bới và xử lý các trải nghiệm trong quá khứ. Glasser không đồng tình với cách tiếp cận này. Ông lập luận rằng: những sai lầm đã xảy ra trong quá khứ không còn tác động thực sự ở thời điểm hiện tại, trừ khi chúng ta tiếp tục cho phép chúng chi phối mình. Bởi vì nhu cầu của con người chỉ có thể được thỏa mãn trong hiện tại, chứ không phải bằng cách hồi tưởng về quá khứ.

Nhà trị liệu thực tại không hoàn toàn phủ nhận giá trị của việc nhắc đến quá khứ. Nếu thân chủ muốn chia sẻ về những thành công, những trải nghiệm tích cực, hay những mối quan hệ tốt đẹp trong quá khứ, nhà trị liệu sẽ lắng nghe với sự trân trọng. Bởi vì những trải nghiệm tích cực đó có thể được tái hiện hoặc phát triển tiếp trong cuộc sống hiện tại. Tuy nhiên, khi thân chủ muốn nói về những thất bại, nỗi đau hay sai lầm trong quá khứ, nhà trị liệu chỉ dành một khoảng thời gian vừa đủ để lắng nghe. Mục đích không phải để phân tích hay chìm đắm trong đó, mà là để trấn an thân chủ rằng họ không bị phủ nhận, rằng quá khứ của họ dù có đau đớn cũng được công nhận.

Tránh tập trung vào triệu chứng

Trong trị liệu truyền thống, phần lớn thời gian được dành để tập trung vào các triệu chứng bằng cách hỏi thân chủ cảm thấy thế nào và tại sao họ lại ám ảnh về một điều gì đó. Việc tập trung vào quá khứ bảo vệ thân chủ khỏi phải đối diện với thực tế rằng các mối quan hệ hiện tại của họ đang không thỏa mãn, và tập trung vào triệu chứng cũng có tác dụng tương tự.

Glasser cho rằng những người đang có triệu chứng thường tin rằng nếu họ có thể thoát khỏi triệu chứng thì họ sẽ hạnh phúc. Dù họ đang trầm cảm hay đau đớn, họ có xu hướng nghĩ rằng những gì họ trải qua là đang xảy đến với họ, nghĩa là lo âu, trầm cảm, mất ngủ cứ thể mà xuất hiện mà không có bất kỳ lý do gì. Họ thường miễn cưỡng chấp nhận thực tế rằng sự khổ sở của họ là kết quả của hành vi tổng thể mà chính họ đang lựa chọn. Các triệu chứng có thể được xem là cách cơ thể gửi tín hiệu cảnh báo rằng hành vi hiện tại không đang đáp ứng được nhu cầu cơ bản. Nhà trị liệu thực tại sẽ dành ít thời gian nhất có thể để nói về triệu chứng, vì chúng sẽ chỉ tồn tại chừng nào thân chủ vẫn còn đang phải đối mặt với một mối quan hệ không thỏa mãn hoặc sự thất vọng do nhu cầu cơ bản không được đáp ứng.

Theo Glasser, nếu thân chủ tin rằng nhà trị liệu muốn nghe về triệu chứng hoặc muốn dành thời gian nói về quá khứ, họ sẽ sẵn sàng làm theo. Việc đắm chìm vào quá khứ hoặc đào sâu vào triệu chứng sẽ khiến quá trình trị liệu kéo dài. Glasser khẳng định rằng thân chủ thường né tránh việc nói về các mối quan hệ hiện tại không hạnh phúc của mình bằng cách tập trung vào quá khứ hoặc vào triệu chứng. Ông cho rằng hầu hết các triệu chứng đều bắt nguồn từ một mối quan hệ hiện tại không hạnh phúc. Bằng cách tập trung vào vấn đề hiện tại, đặc biệt là các vấn đề liên cá nhân, quá trình trị liệu có thể được rút ngắn đáng kể.

Quá trình trị liệu

Mục tiêu trị liệu

Trị liệu thực tại hiện đại đặt mục tiêu chính là giúp thân chủ có thể kết nối trở lại, hoặc xây dựng lại mối quan hệ với những người mà họ từng coi là quan trọng và ý nghĩa trong cuộc đời những người mà họ đã chủ động đưa vào “thế giới chất lượng” của mình. Đây là một khái niệm trong lý thuyết lựa chọn, mô tả những mối quan hệ, ký ức hoặc hình ảnh có giá trị nhất đối với mỗi cá nhân.

Không chỉ dừng lại ở việc giúp thân chủ đáp ứng nhu cầu được yêu thương và cảm thấy mình thuộc về, trị liệu thực tại còn hướng đến việc giúp họ học được những cách hiệu quả hơn để đáp ứng các nhu cầu cơ bản khác trong cuộc sống. Những nhu cầu này sẽ là cơ sở để nhà trị liệu cùng thân chủ thiết lập kế hoạch trị liệu phù hợp, bao gồm cả những mục tiêu ngắn hạn để có thể thấy sự tiến triển rõ ràng và những mục tiêu dài hạn mang tính định hướng cho quá trình thay đổi lâu dài.

Chức năng và vai trò của nhà trị liệu

Trị liệu thực tại có thể được xem là một quá trình học hỏi, trong đó nhà trị liệu đóng vai trò người thầy, còn thân chủ là người đang học cách hiểu rõ bản thân và thay đổi hành vi một cách có chủ đích. Trong quá trình đó, nhà trị liệu không đưa ra lời khuyên hay quyết định thay cho thân chủ, mà tập trung giúp thân chủ phát triển khả năng tự nhận thức và đánh giá hành vi bản thân.

Điều quan trọng nhất thân chủ học được là cách nhìn lại hành vi hiện tại và đặt câu hỏi “Hành vi tôi đang lựa chọn có đang giúp tôi được được điều mình muốn không”. Câu hỏi này là dấu hiệu đầu tiên cho sự thay đổi tích cực ở thân chủ, vì nó giúp thân chủ dừng lại, để nhìn nhận rõ hơn mối liên hệ giữa hành vi và hệ quả, giữa lựa chọn và nhu cầu chưa được thỏa mãn.

Nhà trị liệu sẽ không cho thân chủ câu trả lời, mà giúp thân chủ đối diện với câu hỏi ấy một cách trung thực và khuyến khích thân chủ chịu trách nhiệm với những lựa chọn của mình. Khi thân chủ nhận biết được mối liên hệ giữa hành vi hiện tại và những điều họ nhận được, họ sẽ có động cơ để thay đổi.

Nhiệm vụ của nhà trị liệu là cho thân chủ biết rằng, dù tình huống có tệ đến đâu, thì vẫn luôn có hy vọng. Nếu nhà trị liệu có thể khơi dậy cảm giác hy vọng đó, thân chủ sẽ cảm thấy rằng họ không còn đơn độc và rằng thay đổi là điều hoàn toàn khả thi. Nhà trị liệu đóng vai trò như một người đồng hành tích cực, người đứng về phía thân chủ. Cùng nhau, họ có thể sáng tạo tìm ra hướng giải quyết cho nhiều vấn đề khác nhau.

Mối quan hệ trị liệu

Trị liệu thực tại coi trọng liên minh trị liệu, nghĩa là một mối quan hệ hỗ trợ, thấu hiểu giữa nhà trị liệu và thân chủ. Dù coi liên minh trị liệu là yếu tố cốt lõi, nhưng nó không phải là mục tiêu cuối cùng của quá trình trị liệu và nó không tự động mang lại sự chữa lành. Có thể thấy quan niệm về mối quan hệ trị liệu của liệu pháp thực tại khác với thân chủ trọng tâm ở chỗ, nhân vị trọng tâm cho rằng sự thay đổi tích cực ở thân chủ sẽ xảy ra khi nhà trị liệu tạo được không gian an toàn, để thân chủ tự do khám phá bản thân.