Góc nhìn Tâm lý học cá nhân của Adler
Mình kể lại câu chuyện: nhiều năm trước, tôi từng là một học sinh luôn mặc cảm vì học lực yếu và cảm thấy mình “đã định như vậy từ bé”. Mỗi khi kết quả thi kém, mình lại lẩm bẩm: “Chắc mình chẳng bao giờ khá lên nổi.” Lớn lên thêm chút, tôi thấy cách suy nghĩ ấy ám ảnh cuộc sống: cứ gặp khó khăn là biện minh rằng do “thế” rồi, nên không nỗ lực nữa. Cho tới khi tôi đọc được cuốn Dám bị ghét (bản dịch The Courage to Be Disliked), cuộc đời tôi mới dần thay đổi.
Tôi nhận ra Adler khẳng định con người hoàn toàn có tự do quyết định số phận của mình chứ không bị quá khứ chi phối mãi mãi. Thật vậy, như nhà triết học trong Dám bị ghét nói: “Tất nhiên, con người có thể thay đổi… Không ai là ngoại lệ”.
Từ đó, tôi bắt đầu thấy mình có thể lựa chọn suy nghĩ và hành động khác: thay vì đổ lỗi cho hoàn cảnh, mình tìm cách khắc phục nhược điểm, dần dần cảm thấy bản thân có sức mạnh tự thay đổi.
Câu chuyện trên minh họa một trường hợp điển hình: lúc đầu, tôi xem mình là “nạn nhân của hoàn cảnh” và cho rằng định mệnh đã an bài, nên không dám thay đổi. Nhưng qua tiếp xúc với tư tưởng Adler, nhân vật nhận ra mỗi người có quyền tự ý thức và làm chủ lối sống của mình. Thực tế, Adler lập luận rằng con người không bị kìm hãm bởi quá khứ một cách bất lực. Ngược lại, “sự sáng tạo của bản thân” (creative self) cho phép mỗi người tự tạo dựng mục tiêu tương lai và ý nghĩa cho cuộc đời mình.
Điều này đồng nghĩa với việc, nếu từng chọn lối sống này thì ta vẫn có thể chọn lại “Nếu bạn đã một lần lựa chọn con đường, bạn hoàn toàn có thể bước đi trên con đường khác”.
Lý thuyết Tâm lý học cá nhân của Adler
Theo thuyết của Adler, con người có bản năng vượt trội, một nhu cầu vươn lên để cảm thấy có giá trị và gắn kết với cộng đồng. Mọi người đều mang trong mình cảm giác tự ti (inferiority feelings) ban đầu, và chính cảm giác thiếu thốn này thúc đẩy họ cố gắng đạt được thành tựu, phát triển cá nhân.
Nếu ta xử lý cảm giác tự ti một cách lành mạnh gọi là đền bù tích cực (compensation) thì nó trở thành động lực để mỗi người nỗ lực hơn và đóng góp cho xã hội. Adler nhấn mạnh rằng thái độ này là một phần quan trọng giúp con người thay đổi và trưởng thành: “Khả năng giao tiếp cộng đồng” (social interest) và ý thức trách nhiệm với người khác có thể tăng trưởng theo thời gian.
Nghiên cứu tâm lý học hiện đại cũng cho thấy qua can thiệp có ý chí, con người hoàn toàn có thể thay đổi các đặc điểm của tính cách hướng tới lý tưởng cá nhân. Cụ thể, một tổng quan mới công bố trên Communications Psychology đã chỉ ra rằng khi con người đặt mục tiêu thay đổi và thực hành qua các phương pháp luyện tập (can thiệp tâm lý), hiệu quả thay đổi về tính cách là đáng kể và bền vững.
Adler chủ trương quan điểm hướng đích tương lai (teleology) thay vì giải thích mọi vấn đề bằng nguyên nhân quá khứ như Freud. Theo Adler, mỗi người đặt ra cho mình những “hướng đi hư cấu” (fictional final goals) mà mình tin rằng sẽ xóa tan cảm giác tự ti.
Ví dụ, một học sinh kém có thể tự nhủ: “Nếu mình là người học giỏi, mình sẽ được công nhận.” Mục tiêu này có thể vô thức hướng dẫn hành vi của cậu nhưng Adler nhắc rằng chúng ta hoàn toàn có thể chỉnh sửa những “kịch bản” tâm lý ấy.
Như triết gia trong Dám bị ghét phát biểu: “Con người không phải bị xô đẩy bởi nguyên nhân trong quá khứ mà chính là vì họ tự đặt mục tiêu và hướng tới các mục tiêu đó”. Với cách nhìn này, nếu ta thay đổi mục tiêu hoặc quan niệm về mục tiêu ấy, cuộc sống sẽ chuyển biến khác. Chính vì thế, Adler tin rằng “giá trị sống” được cá nhân tự định đoạt sự lựa chọn và trách nhiệm cá nhân làm cho con người trở nên chủ động và có thể thay đổi bản thân.
Theo Adler con người có thể thay đổi
Quan điểm trên dẫn đến kết luận tích cực: Con người có thể thay đổi chính mình. Trong Adlerian therapy (liệu pháp Adler), mục tiêu quan trọng là thuyết phục cá nhân tin rằng thay đổi là có thể. Chuyên gia sẽ giúp họ trải nghiệm và hội nhập thông tin mới, rồi thay đổi niềm tin hay lối suy nghĩ cản trở bản thân.
Như một nguồn tài liệu nghiên cứu về Adler nói: “Mục tiêu chính của liệu pháp Adler là khuyến khích bệnh nhân tin rằng việc thay đổi là khả thi…”. Đồng thời, họ cũng được động viên tập trung phát triển sự tự tin và năng lực của mình để từ đó có thể phục vụ xã hội (phát triển “cảm giác cộng đồng”).
Ví dụ, nhà tham vấn sẽ giúp tôi nhận thấy những ưu điểm (dù nhỏ) của mình, cổ vũ từng bước tiến bộ để tôi có thể thay đổi thói quen suy nghĩ tiêu cực. Thay đổi không chỉ xảy ra với cá nhân, mà khi một người chủ động thay đổi, môi trường xung quanh cũng sẽ có phản ứng tích cực. Nhà triết gia trong Dám bị ghét đã nhấn mạnh: “Nếu bạn thay đổi, những người xung quanh bạn cũng sẽ thay đổi theo… Tâm lý Adler là tâm lý để thay đổi chính mình, chứ không phải để thay đổi người khác”. Nói cách khác, khi ta tự biến đổi suy nghĩ và hành vi, tự nhiên môi trường và mối quan hệ cũng phải điều chỉnh theo. Đó là lý do Adler khuyên mỗi người “cứ nỗ lực bước bước đầu tiên mà đợi chờ người khác thay đổi”.
Kinh nghiệm của bản thân tôi đã cho thấy điều này. Khi biết mình không thể tiếp tục giậm chân tại chỗ vì mặc cảm, tôi bắt đầu đặt cho mình những “mục tiêu nhỏ” (ví dụ làm bài tập thêm để nhẩm nhanh toán), tập trung thay đổi từng chút một. Ban đầu chỉ là thêm một vài phút học mỗi tối, rồi dần dần làm được bài phức tạp hơn. Mỗi lần vượt qua thử thách nhỏ, tôi lại thêm tự tin đúng như Adler nói rằng những cảm giác tự ti có thể trở thành động lực để đạt thành tựu lớn hơn.
Rồi tôi thử áp dụng khái niệm “cảm giác cộng đồng”: thay vì thu mình, tôi tham gia hỗ trợ bạn bè học yếu, niềm tin xã hội của mình tăng dần. Cứ như thế, lối suy nghĩ và cảm xúc của tôi thay đổi thuận chiều. Thật ngạc nhiên, một khi tôi thay đổi thì cách mọi người đối xử với tôi cũng thay đổi: bạn bè thân thiện hơn, gia đình tin tưởng hơn. Quan điểm Adler về “cuộc sống là một quá trình” đã giúp tôi hiểu rằng điều quan trọng là hướng đến mục tiêu và phát triển bản thân chứ không phải mãi dậm chân vì quá khứ.
Cuốn Dám bị ghét đã diễn giải sinh động quan điểm của Adler qua đối thoại Socrates một triết gia với bạn trẻ. Đối thoại ấy khắc họa rõ tin tưởng: “Con người hoàn toàn có thể thay đổi” vốn là tiền đề để tin vào hạnh phúc và khả năng hành động. Như triết gia nói: “Nếu chúng ta cho rằng con người là sinh vật có thể thay đổi, chúng ta sẽ từ bỏ lối tư duy duy tâm niệm (etology) và chấp nhận lối nhìn có mục đích (teleology). Điều này nghĩa là ta gạt bỏ quan niệm máy móc rằng “số phận do quá khứ quyết định”, để thay vào đó là tư duy hướng tới tương lai và niềm tin vào bản thân.
Chính vì vậy trong Dám bị ghét, mỗi lời khuyên Adler đưa ra đều nhấn mạnh khía cạnh cá nhân chủ động: hãy can đảm làm những việc đúng đắn (kể cả khi bị người khác không thích), học cách chấp nhận bản thân và tin tưởng vào khả năng bản thân có thể phát triển hơn. Kết quả là, dù lúc đầu nhân vật trẻ căng thẳng, hoài nghi, thì cuối cùng cũng thừa nhận mình “bạn không thể thay đổi hoàn cảnh, nhưng bạn có thể thay đổi cách mình đáp trả hoàn cảnh đó” từ đó tự tin bước tiếp với một cuộc sống tự chọn.
Nghiên cứu học thuật và thực tiễn ủng hộ thay đổi con người
Thuyết Adler không chỉ là suy tưởng, nó được ủng hộ bởi nhiều kết quả thực nghiệm. Các nghiên cứu tâm lý hiện đại cho thấy nhân cách con người có thể thay đổi đặc biệt nếu có ý chí và phương pháp cụ thể.
Ví dụ, tổng quan trên Communications Psychology (2024) cho thấy: khi một cá nhân quyết tâm cải thiện, các can thiệp tâm lý được dẫn dắt sẽ tạo ra những thay đổi có ý nghĩa về đặc điểm cá nhân, và những thay đổi này kéo dài sau một thời gian. Nói cách khác, nếu muốn thay đổi, chúng ta không chỉ ước mong “bỗng dưng thay đổi”, mà cần các bước thực hành: thiết lập mục tiêu, tự kiểm soát các hành vi theo mục tiêu, rồi lặp lại để thành thói quen. Khi đủ nỗ lực, những thói quen mới này sẽ định hình một tính cách mới phù hợp hơn với lý tưởng của mình. Kết quả nghiên cứu chỉ ra rằng với phương pháp phù hợp, người ta có thể tiến gần hơn với “cái tôi lý tưởng”, nâng cao sự hài lòng bản thân và thành tựu cuộc sống.
Trong tư duy Adler, thay đổi bắt nguồn từ bên trong mỗi người. Nhà trị liệu không “ép” ai khác cải biến theo ý mình, mà khuyến khích bệnh nhân tự khám phá năng lực. Từ góc nhìn xã hội học, điều này cũng có ý nghĩa: chỉ khi mỗi cá nhân thay đổi nhận thức và hành động, thì xã hội mới chuyển mình. Adler từng nói: khía cạnh “cộng đồng” (community feeling) và trách nhiệm xã hội phải được nuôi dưỡng và mức độ này có thể thay đổi được thông qua giáo dục và trải nghiệm tích cực.
Ví dụ, một người vốn ích kỷ có thể học cách đồng cảm, giúp đỡ người khác; qua từng lần thành công, họ dần tin rằng mình có thể thay đổi từ trong ra ngoài. Kết hợp với việc thay đổi suy nghĩ cá nhân, tức là theo Adler và Dám bị ghét, một khi ai đó chủ động thay đổi cách thức sống và đi những bước đầu tiên thực hiện mục tiêu của mình, toàn bộ cuộc đời họ (và cả thế giới xung quanh) sẽ thay đổi theo hướng tích cực.
Kết luận
Như vậy, dựa trên lý thuyết tâm lý học cá nhân của Adler và tinh thần của Dám bị ghét, câu trả lời cho câu hỏi “Con người có thể thay đổi không?” là có thể miễn là họ sẵn sàng chịu trách nhiệm và tự lực hướng tới thay đổi. Adler không xem con người như nạn nhân bị trói buộc bởi hoàn cảnh quá khứ, mà là những nhà sáng tạo vận mệnh của chính mình. Người ta có thể làm chủ cuộc đời qua các lựa chọn có ý thức và bằng cách thay đổi mục tiêu hoặc cách tiếp cận cuộc sống. Những nghiên cứu hiện đại cũng khẳng định: với phương pháp phù hợp, tính cách và hành vi con người hoàn toàn có thể thay đổi theo hướng tích cực.
Vì vậy, câu chuyện của tôi (Minh) chỉ là một minh chứng: từ lúc còn tin rằng mình “không thể”, đến khi tin “mình sẽ thay đổi được” và nhận ra rằng mỗi người đều có thể thay đổi cuộc đời mình với niềm tin đúng đắn và hành động đúng đắn. Kết quả là, không chỉ bản thân tôi được cải thiện, mà môi trường và các mối quan hệ xung quanh cũng dần chuyển biến – như Adler từng nói, thay đổi chính mình chính là chìa khóa để cuộc sống của ta thay đổi theo hướng tích cực.
Tài liệu tham khảo
- Adler, A. (1938). Social interest: A challenge to mankind. New York, NY: Putnam.
- Haehner, P., Wright, A. G. C., & Bleidorn, W. (2024). A systematic review of volitional personality change research: What works, for whom, and why? Communications Psychology, 2(1), 27.
- Hoffman, J. (2024). Alfred Adler’s theory of personality. Simply Psychology. Retrieved
- Kishimi, I., & Koga, F. (2013/2018). The courage to be disliked: How to free yourself, change your life and achieve real happiness (M. Fukasawa, Trans.). London: Allen & Unwin.
- Shulman, B. H., & Mosak, H. H. (1988). Manual for life style assessment. Muncie, IN: Accelerated Development.
- Watts, R. E. (2003). Adlerian counseling: A practitioner’s approach. Journal of Counseling & Development, 81(3), 330–335.
1. Tầm quan trọng của tâm lý học
Tâm lý học không chỉ giúp chúng ta hiểu rõ bản thân mà còn cải thiện cách chúng ta giao tiếp với xã hội. Đây là một môn khoa học có ứng dụng cực kỳ rộng rãi.
1.1. Ứng dụng trong giáo dục
Giáo dục là một trong những môi trường cần đến tâm lý học nhất để nắm bắt tâm lý học đường, định hướng và phát triển tư duy học sinh một cách toàn diện.
1.2. Ứng dụng trong y tế
Hỗ trợ bệnh nhân vượt qua các rào cản tinh thần và khủng hoảng tâm lý là vai trò cực kỳ quan trọng đối với một chuyên gia.
2. Phân loại các nhóm nghiên cứu
Các nhóm nghiên cứu có thể được chia thành nhiều dạng khác nhau dựa trên phương pháp luận và mục tiêu.
2.1. Nghiên cứu định lượng
Tập trung vào các con số, thống kê và mô hình tính toán.
2.2. Nghiên cứu định tính
Khám phá sâu vào bản chất hành vi, suy nghĩ và các sắc thái cảm xúc.
3. Kết luận
Qua bài viết này, chúng ta có thể thấy được những nền tảng cơ bản nhất. Hy vọng kiến thức này mang lại giá trị thực tiễn cho bạn và sẽ tiếp tục được nghiên cứu sâu hơn.
