Trong màn đêm tĩnh lặng, bỗng nhiên bạn nghe thấy người bên cạnh thốt lên những lời vô nghĩa. Họ đang say ngủ nhưng miệng lại lầm bầm như thể đang trò chuyện với ai đó. Hiện tượng “nói mớ” này đôi khi khiến ta giật mình tự hỏi:
Điều gì đang diễn ra trong tâm trí họ?
Hiện tượng phổ biến nhưng vô hại
Nói mớ khi ngủ (hay “mớ ngủ”, “nói mơ”) là tình trạng một người phát ra lời nói trong lúc đang ngủ mà không hề ý thức được hành vi đó. Đây là một dạng chứng mất ngủ tức rối loạn hành vi trong giấc ngủ khá phổ biến và thường vô hại.
Trên thực tế, có thống kê cho thấy khoảng 2/3 số người từng nói mớ ít nhất một lần trong đời (Drerup, 2023, para. 2). Hiện tượng này đặc biệt phổ biến ở trẻ em: khoảng 50% trẻ dưới 10 tuổi từng trải qua nói mớ, nhưng khi lớn lên thì tần suất giảm dần, chỉ còn khoảng 5% người trưởng thành vẫn còn nói mớ thường xuyên (Raypole & Wilson, 2023, para. 1).
Nói mớ có thể kéo dài vài giây đến vài phút, có trường hợp nói rõ thành câu như đang tỉnh, nhưng thường chỉ là những tiếng thốt rời rạc hoặc lầm bầm không rõ nghĩa. Người nói mớ thường không nhớ gì về “độc thoại ban đêm” của mình khi thức dậy.
Nhìn chung, các chuyên gia khẳng định rằng nói mớ không gây hại cho sức khỏe. Nó không làm giảm chất lượng giấc ngủ một cách đáng kể và tự bản thân hiện tượng này không phải là dấu hiệu bệnh lý nghiêm trọng.
Phiền toái lớn nhất có lẽ chỉ là sự xấu hổ hoặc ảnh hưởng tới người ngủ cùng do những âm thanh vô thức này. Một số người lo lắng liệu khi ngủ mình có thể buột miệng tiết lộ “bí mật” nào đó hay không giống như cách các bộ phim hài vẫn hay khai thác. Tuy nhiên, thực tế nói mớ không phải là “thuốc nói thật”: đa phần những gì thốt ra chỉ là âm thanh vô nghĩa, chắp vá, hoàn toàn không phải lời thú nhận sâu kín của tiềm thức.
Bác sĩ thần kinh học Milena Pavlova cho biết ý tưởng rằng người ta sẽ bộc lộ bí mật khi nói mớ chỉ là một hiểu lầm do phim ảnh thổi phồng, chứ ngoài đời nội dung nói mớ thường rất hỗn độn và không có ý nghĩa trọn vẹn.
Nói cách khác, nếu bạn đang hy vọng moi thông tin thật lòng từ ai đó bằng cách chờ họ ngủ say và “khai thác” lúc họ nói mớ, thì khả năng cao chỉ thu được những tiếng ú ớ linh tinh mà thôi.
Nguyên nhân nói mớ
Các nhà khoa học lý giải rằng hiện tượng nói mớ xảy ra khi một phần não bộ của bạn thức giấc trong lúc ngủ. Thông thường, khi bước vào trạng thái ngủ sâu (đặc biệt là giấc ngủ REM khi chúng ta mơ), não sẽ “ngắt kết nối” các cơ vận động để cơ thể nằm yên, tránh việc chúng ta thực hiện hành động theo giấc mơ. Nhưng nếu cơ chế này hoạt động không trơn tru, một phần bộ não vẫn còn tỉnh táo có thể khiến bạn phát ra tiếng nói dù vẫn đang ngủ.
Tiến sĩ Pavlova ví von rằng: “Bạn đang ngủ nhưng một phần não vẫn chưa hoàn toàn chuyển sang chế độ ngủ, thế nên cơ thể vẫn làm những việc như khi thức”. Thế là bạn nói chuyện trong vô thức mà sáng hôm sau không nhớ mình đã nói những gì.
Vậy điều gì khiến não bộ bị “đánh thức nửa chừng” như vậy? Các chuyên gia về giấc ngủ cho rằng bất kỳ yếu tố nào gây xáo trộn giấc ngủ đều có thể dẫn đến nói mớ. Một số nguyên nhân phổ biến gồm có:
-
Căng thẳng, lo âu kéo dài: Stress tâm lý là thủ phạm hàng đầu khiến giấc ngủ không yên, dễ dẫn đến hiện tượng nói mớ. Khi cơ thể mệt mỏi và tinh thần căng thẳng, não bộ vẫn “quá tải” hoạt động trong đêm, làm bạn dễ mơ thấy lộn xộn và đôi khi thốt ra lời nói trong lúc mơ. Nhiều người ghi nhận rằng họ nói mớ nhiều hơn trong những giai đoạn áp lực cao (thi cử, công việc căng thẳng, mất mát trong gia đình, v.v.).
-
Thiếu ngủ hoặc lịch ngủ thất thường: Ngủ không đủ giấc hoặc lệch múi giờ (jet lag) cũng gây rối loạn chu kỳ ngủ-thức, khiến não chuyển giai đoạn ngủ không mượt mà và làm tăng nguy cơ nói mớ. Khi đó, não dễ bị “kẹt” giữa trạng thái nửa tỉnh nửa mơ, dẫn đến các hành vi bất thường như nói mớ.
-
Các rối loạn giấc ngủ khác: Nói mớ có thể đi kèm với các dạng parasomnia khác. Ví dụ, người mộng du hoặc gặp chứng kinh hoàng ban đêm (night terrors) có thể la hét, nói chuyện khi cơn hoảng sợ xảy ra trong giấc ngủ. Rối loạn hành vi giấc ngủ REM (RBD) cũng có biểu hiện nói mớ, la hét và thậm chí đánh đấm, do bộ não “không khóa kỹ cửa” khi mơ, khiến người bệnh diễn lại giấc mơ một cách nguy hiểm.
-
Tác động của chất kích thích và thuốc: Uống nhiều rượu bia hoặc cà phê trước khi ngủ, sử dụng một số thuốc (như thuốc chống trầm cảm) có thể làm giấc ngủ chập chờn và gây nói mớ. Những chất này ảnh hưởng đến hoạt động não bộ và chu kỳ ngủ, dễ làm bạn tỉnh giấc bán phần trong đêm.
-
Yếu tố di truyền và sức khỏe tâm thần: Nếu trong gia đình có người từng bị chứng mộng du, nói mớ hoặc các rối loạn giấc ngủ khác, bạn cũng có nguy cơ cao hơn. Bên cạnh đó, một số bệnh lý tâm thần như rối loạn lo âu, trầm cảm, rối loạn lưỡng cực đôi khi đi kèm triệu chứng nói mớ. Đây có thể là do những rối loạn này gây mất cân bằng hóa chất thần kinh và giấc ngủ kém chất lượng, làm tăng hiện tượng nói mớ.
Nhìn chung, nói mớ thường xảy ra đồng thời với các giai đoạn ngủ bị xáo trộn. Bác sĩ Michelle Drerup (chuyên gia về y học giấc ngủ hành vi) giải thích rằng nói mớ có thể được xem như trạng thái “trộn lẫn” giữa ngủ và thức, não bộ không hoàn toàn tách rời ý thức khi ngủ. Do đó, bất cứ điều gì cản trở giấc ngủ sâu và liên tục đều có thể dẫn tới hành vi này.
Cảm xúc và những lời “thốt ra” trong giấc ngủ
Một câu hỏi thú vị là: Nội dung những lời nói mớ tiết lộ gì về cảm xúc và tâm trạng của chúng ta?
Mặc dù bản thân từ ngữ nói mớ thường rời rạc, giới khoa học nhận thấy chúng thường mang sắc thái cảm xúc tương đồng với giấc mơ. Khảo sát cho thấy nhiều câu nói trong lúc ngủ chứa đựng cảm xúc mạnh mẽ: ví dụ như giận dữ, sợ hãi hoặc lo lắng, phản ánh trạng thái tâm lý của người ngủ trong mơ. Hiểu một cách đơn giản, giấc mơ là nơi não bộ “xử lý” cảm xúc của những trải nghiệm ban ngày, và những lời nói mớ chính là tiếng vọng của quá trình xử lý đó. Các nhà nghiên cứu gọi nói mớ là một dạng “diễn đạt giấc mơ bằng lời” (dream-enactment behavior) người ngủ vô thức nói ra một phần nội dung giấc mơ, qua đó ta có thể tiếp cận trực tiếp phần nào thế giới tâm trí khi ngủ.
Đáng chú ý, căng thẳng cảm xúc ban ngày có thể ảnh hưởng rõ rệt đến tần suất và nội dung nói mớ. Trong thời kỳ đại dịch COVID-19, khi mức độ lo âu và stress gia tăng, một nghiên cứu đã ghi nhận số người gặp hiện tượng nói mớ tăng cao hơn bình thường. Những câu nói mớ thu âm được trong giai đoạn này cũng cho thấy mức độ cảm xúc mạnh hơn, phản ánh những giấc mơ đầy lo lắng giữa bối cảnh dịch bệnh (Arnulf et al., 2017, p. 94).
Điều này củng cố nhận định rằng trạng thái cảm xúc của ta trong ngày sẽ in dấu ấn vào giấc mơ ban đêm, và đôi khi bộc lộ ra ngoài bằng lời nói mớ. Nếu ban ngày bạn trải qua xung đột tâm lý hoặc cảm xúc bị dồn nén, não bộ rất có thể sẽ “tiếp tục giải quyết” chúng khi ngủ, tạo ra những giấc mơ nhiều cảm xúc và có thể dẫn đến việc bạn thì thầm, la hét hoặc khóc lóc trong vô thức. Không ít người từng kể lại rằng họ mơ thấy ác mộng vào giai đoạn căng thẳng và người thân nghe thấy họ nói hoặc la hét trong lúc ngủ, trùng hợp với nội dung đầy lo âu của giấc mơ.
Tuy nhiên, cần nhấn mạnh rằng không phải mọi lời nói mớ đều có thể phân tích như một thông điệp rõ ràng từ tiềm thức. Phần lớn thời gian, đó chỉ là những mẩu câu vô nghĩa. Nói mớ không phải lời tiên tri hay màn “thú tội” nào cả, nên chúng ta không nên quá suy diễn vào từng từ vô thức. Thay vào đó, hãy nhìn vào bối cảnh chung: thời điểm bạn nói mớ có trùng với lúc bạn đang quá căng thẳng, buồn bã hoặc sợ hãi điều gì trong đời sống không? Nếu có, hiện tượng này có thể được xem như một chỉ dấu cho thấy tâm trí bạn đang bận rộn xử lý cảm xúc ngay cả khi ngủ.
Hoạt động điện não trong giấc mơ: sóng REM, NREM, micro-arousals
Tiếng nói của xung đột nội tâm: Góc nhìn tâm lý học
Từ xa xưa, con người đã tò mò liệu những gì mình nói trong vô thức có phản ánh ước muốn thầm kín hay xung đột nội tâm nào không. Nhà phân tâm học Sigmund Freud – với tác phẩm kinh điển “Diễn giải những giấc mơ” cho rằng giấc mơ chính là cách để tâm trí ta xử lý các suy nghĩ và cảm xúc bị dồn nén khi còn thức. Nếu ban ngày ta đấu tranh với một vấn đề nan giải hoặc kìm nén một mong muốn nào đó, thì đến đêm, tiềm thức sẽ “tiếp quản” và cố gắng giải quyết hoặc thể hiện những điều bị dồn nén ấy thông qua giấc mơ.
Xuất phát từ quan điểm này, một số ý kiến cho rằng lời nói mớ có thể chính là tiếng nói của tiềm thức một cách mà “con người bên trong” mách bảo chúng ta về những khúc mắc chưa được giải tỏa. Chẳng hạn, người đang day dứt về một quyết định có thể vô thức nói ra vài câu liên quan đến lựa chọn đó trong giấc ngủ, như thể nội tâm đang tự đối thoại để tìm hướng giải quyết.
Tương tự, khi cảm xúc bị kìm nén quá lâu, cơ thể và tâm trí có thể tìm con đường khác để giải tỏa chúng. Có người ban ngày tỏ ra bình thường nhưng đêm đến lại khóc, nói những lời đau buồn trong lúc ngủ sau khi mất đi người thân yêu đó có thể là cách tiềm thức buộc phải lên tiếng vì nỗi đau bị nén chặt. Một người khác có thể không dám bộc lộ sự tức giận khi tỉnh, nhưng lại gào lên giận dữ trong cơn mơ. Thực tế, các bác sĩ ghi nhận không ít trường hợp bệnh nhân trầm cảm, lo âu nặng có hiện tượng nói mớ với nội dung tiêu cực, như một phản chiếu của những dằn vặt nội tâm trong giấc ngủ.
Như một bài báo đã hình tượng: “Khi những cảm xúc bị dồn nén quá lâu, cơ thể sẽ tìm cách khác để thể hiện chúng, bao gồm cả việc nói mớ”. Dĩ nhiên, những giả thuyết này còn mang tính suy diễn và khó kiểm chứng trực tiếp khoa học về giấc ngủ hiện đại vẫn thận trọng khi nói về “tiếng nói tiềm thức”. Nhưng không thể phủ nhận rằng trải nghiệm cảm xúc của chúng ta ảnh hưởng sâu sắc đến giấc ngủ và giấc mơ, và hiện tượng nói mớ chính là một minh chứng sống động cho mối liên hệ đó.
Khi nào hành vi nói mớ đáng lo ngại?
Phần lớn trường hợp, nói mớ đơn thuần chỉ là một biểu hiện lành tính và không cần điều trị. Tuy nhiên, đôi khi nó có thể là dấu hiệu cảnh báo nếu đi kèm những biểu hiện bất thường khác. Các chuyên gia khuyến cáo bạn nên gặp bác sĩ nếu:
-
Bắt đầu nói mớ thường xuyên khi đã lớn và không có tiền sử hồi nhỏ (nói mớ khởi phát muộn).
-
Nội dung nói mớ kèm la hét hoảng sợ, chửi bới hoặc bạo lực, hoặc bạn có cả hành vi đá đấm, múa tay chân khi ngủ. Đây có thể là dấu hiệu của rối loạn hành vi giấc ngủ REM (RBD) một tình trạng hiếm gặp (khoảng 1% người trưởng thành) nhưng nghiêm trọng. RBD thường bắt đầu bằng những cơn nói mớ, sau đó tiến triển dần thành la hét, vùng vẫy dữ dội, thậm chí gây nguy hiểm cho bản thân và người ngủ cùng. Nếu không được chẩn đoán và điều trị, RBD có liên quan tới nguy cơ phát triển bệnh Parkinson về sau.
-
Giấc ngủ bị xáo trộn nặng nề: Nếu bạn hoặc người thân nhận thấy việc nói mớ đi kèm với mất ngủ, ngưng thở khi ngủ, ác mộng triền miên hoặc các vấn đề giấc ngủ nghiêm trọng khác, hãy tìm đến chuyên gia. Đôi khi nói mớ chỉ là triệu chứng phụ của một rối loạn giấc ngủ hoặc sức khỏe tâm thần tiềm ẩn (ví dụ PTSD rối loạn căng thẳng sau sang chấn có thể gây ác mộng và nói mớ).
Trong hầu hết các tình huống, việc cải thiện chất lượng giấc ngủ sẽ giúp giảm tần suất nói mớ. Bác sĩ khuyên chúng ta nên tập thói quen ngủ đúng giờ, đủ giấc, tránh dùng thiết bị điện tử và các chất kích thích (caffeine, rượu) trước khi ngủ, và tạo môi trường phòng ngủ thoải mái, yên tĩnh. Những biện pháp thư giãn giảm stress như nghe nhạc nhẹ, thiền định trước khi ngủ cũng hữu ích trong việc xoa dịu hệ thần kinh, giúp giấc ngủ sâu hơn. Trong trường hợp nói mớ liên quan đến lo âu hoặc trầm cảm, liệu pháp tâm lý như trị liệu nhận thức hành vi (CBT) có thể được áp dụng để giải quyết gốc rễ căng thẳng, từ đó gián tiếp giảm hiện tượng này.
Cách giảm tần suất nói mớ
Muốn bớt nói mớ, không phải chờ não tự thay đổi. Bạn phải giảm nhiễu trước khi ngủ.
Bộ công thức 4 bước:
-
Giảm tải cảm xúc trước khi ngủ
-
Viết ra giấy những gì làm bạn lo hoặc bực. Để não “xả rác” trước khi đặt đầu xuống gối.
-
Thiền hoặc hít sâu 5 phút.
-
-
Ổn định lịch ngủ
-
Đi ngủ và dậy cùng giờ mỗi ngày.
-
Không “thức trắng” rồi ngủ bù – não sẽ loạn nhịp và tăng nói mớ.
-
-
Cắt chất kích thích
-
Sau 15h: không cà phê, không trà đặc, không nước tăng lực.
-
Trước ngủ 3 tiếng: không rượu bia.
-
-
Tạo “vùng an toàn” cho giấc ngủ
-
Phòng tối, mát nhẹ, yên tĩnh.
-
Không điện thoại, không laptop 30 phút trước ngủ.
-
4. Nếu vẫn không bớt?
Nếu nói mớ kèm la hét, vùng vẫy, đánh người → đây có thể là rối loạn giấc ngủ REM, cần gặp bác sĩ. Đừng để chuyện “vô hại” biến thành nguy cơ thực sự.
Lời kết
Nói mớ khi ngủ từ lâu đã dệt nên nhiều câu chuyện ly kỳ và giả thuyết thú vị về tiềm thức con người. Dưới góc nhìn khoa học, hành vi này phần lớn là vô hại và bắt nguồn từ sự gián đoạn trong chu kỳ giấc ngủ, thường xảy ra khi ta mệt mỏi hoặc căng thẳng quá mức. Nội dung những lời nói mớ đa phần chẳng mang ý nghĩa cụ thể, nhưng bản thân việc nói mớ lại cho thấy tâm trí và cơ thể chúng ta liên kết chặt chẽ với trạng thái cảm xúc.
Bộ não không hoàn toàn “tắt điện” khi ta ngủ; trái lại, nó âm thầm xử lý ký ức và cảm xúc, đôi khi cất lời một cách bí ẩn trong đêm. Hiểu được điều này giúp chúng ta bớt lo lắng nếu lỡ nói mớ, đồng thời biết trân trọng tầm quan trọng của một tinh thần thư thái trước khi ngủ. Bởi lẽ, một tâm trí bình yên sẽ mang đến giấc ngủ êm đềm và những giấc mơ hiền hòa không cần thốt ra thành lời.
