Tâm lý học gym: Vì sao ta bắt đầu tập luyện?

Có người bắt đầu tập gym sau một cuộc chia tay. Có người bắt đầu sau khi bị chê ngoại hình. Có người bắt đầu sau một lần nhìn thấy tấm ảnh của chính mình và cảm thấy lạ lẫm: “Đây là mình sao?”

Cũng có người bắt đầu vì một lý do ít kịch tính hơn: họ muốn khỏe hơn, muốn có một lối sống có cấu trúc hơn, muốn thử một điều mới, hoặc đơn giản là được bạn bè rủ đi tập.

Nhìn bên ngoài, ta thường nói rất đơn giản:

“Họ bắt đầu đi tập gym.”

Nhưng trước buổi tập đầu tiên, thường đã có một điều gì đó diễn ra bên trong. Một cảm giác lệch pha. Một sự không hài lòng. Một hình ảnh mơ hồ về con người mình muốn trở thành. Hoặc một câu hỏi âm thầm hơn: “Nếu mình nghiêm túc với điều này, liệu mình có thể khác đi không?”

Không ai thật sự bước vào phòng gym chỉ để nâng tạ. Với nhiều người, phòng gym là nơi họ thử kiểm chứng một điều sâu hơn: bản thân hiện tại có phải là một định mệnh, hay chỉ là một trạng thái có thể được thay đổi bằng hành động?

Biến cố không tự động làm con người thay đổi

Một lời chê có thể khiến ai đó tổn thương. Một cuộc chia tay có thể khiến ai đó đau. Một tấm ảnh xấu có thể khiến ai đó xấu hổ. Một con số trên cân có thể khiến ai đó bất mãn.

Nhưng điều đáng chú ý là: không phải ai trải qua những điều đó cũng thay đổi.

Có người bị chê ngoại hình rồi bỏ qua. Có người chia tay rồi chìm trong cảm xúc một thời gian, sau đó quay lại cuộc sống cũ. Có người thấy mình tăng cân, khó chịu vài ngày, rồi mọi thứ lại như trước.

Nhưng cũng có người, sau một biến cố gần như tương tự, lại thay đổi cả lối sống.

Vậy khác biệt nằm ở đâu?

Có lẽ biến cố không trực tiếp làm con người thay đổi. Biến cố chỉ giống như một tấm gương. Nó khiến một người nhìn thấy rõ hơn khoảng cách giữa “mình hiện tại” và “mình muốn trở thành”.

Trong tâm lý học, điều này có thể được hiểu qua khái niệm self-discrepancy — sự không tương thích giữa bản thân hiện tại và những hình ảnh bản thân mà ta mong muốn, kỳ vọng hoặc cảm thấy mình nên trở thành.

Nói đơn giản hơn, có ít nhất hai kiểu lệch pha thường xuất hiện.

Một là khoảng cách giữa con người hiện tại và con người lý tưởng: “Tôi không giống người mà tôi muốn trở thành.” Khoảng cách này thường đi cùng cảm giác thất vọng, buồn bã hoặc bất mãn.

Hai là khoảng cách giữa con người hiện tại và con người mà tôi nghĩ mình phải trở thành: “Tôi chưa sống đúng với tiêu chuẩn mà tôi nghĩ mình nên đạt được.” Khoảng cách này thường đi cùng áp lực, lo lắng hoặc cảm giác có lỗi.

Trong bối cảnh gym, cả hai đều có thể xuất hiện. Có người buồn vì họ không giống hình ảnh lý tưởng trong đầu. Có người căng thẳng vì họ cảm thấy mình đã bỏ bê cơ thể quá lâu. Có người không chỉ muốn đẹp hơn, mà còn muốn sống theo một tiêu chuẩn khác về sự kỷ luật, trách nhiệm và tự tôn.

Nhưng bất mãn vẫn chưa đủ.

Rất nhiều người không hài lòng với bản thân nhưng vẫn không hành động. Rất nhiều người muốn khác đi nhưng vẫn sống như cũ. Rất nhiều người biết mình cần thay đổi nhưng vẫn không bắt đầu.

Vì giữa câu “tôi không muốn như hiện tại” và hành động đầu tiên vẫn còn một khoảng cách rất lớn.

Trước khi có cơ thể mới, đã có một hình ảnh tương lai

Sau khi một người nhận ra mình không muốn tiếp tục là phiên bản hiện tại, điều tiếp theo thường xuất hiện là một hình ảnh mơ hồ về phiên bản khác.

Ban đầu, hình ảnh đó không nhất thiết phải rõ ràng. Họ có thể chưa biết mình muốn trở thành bodybuilder. Họ chưa biết macro là gì, progressive overload là gì, hay split tập nào là tối ưu.

Có thể trong đầu họ chỉ có một mong muốn đơn giản hơn: khỏe hơn, gọn hơn, tự tin hơn, kiểm soát đời sống tốt hơn, hoặc trở thành một người biết giữ lời hứa với chính mình.

Trong tâm lý học, có một khái niệm gọi là possible selves — những phiên bản bản thân mà ta nghĩ mình có thể trở thành, muốn trở thành, hoặc sợ sẽ trở thành.

Đây là một phần quan trọng trong hành trình thay đổi, vì con người không chỉ bị thúc đẩy bởi thứ họ ghét ở hiện tại. Họ còn bị kéo về phía trước bởi hình ảnh của thứ họ có thể trở thành.

Một người không chỉ chạy khỏi sự tự ti. Họ cũng đang đi về phía một phiên bản tự tin hơn.

Một người không chỉ chạy khỏi cơ thể mà họ không hài lòng. Họ cũng đang đi về phía một cơ thể mà họ cảm thấy có thể sống cùng với sự tôn trọng hơn.

Một người không chỉ muốn bớt yếu. Họ muốn trở thành người mạnh hơn — không chỉ về cơ bắp, mà cả trong cách họ nhìn nhận chính mình.

Đây là điểm khiến bodybuilding trở nên đáng chú ý về mặt tâm lý. Nó cho con người một hình ảnh cụ thể về sự thay đổi: một cơ thể có thể khác đi, một mức tạ có thể tăng lên, một thói quen có thể được xây dựng, một phiên bản mới có thể xuất hiện qua thời gian.

Nhưng ngay cả việc có một hình ảnh tương lai cũng chưa đủ.

Con người có thể tưởng tượng về một phiên bản tốt hơn của bản thân mà vẫn không tin rằng mình thật sự có thể trở thành người đó.

Khoảnh khắc quan trọng nhất: “Mình có thể làm gì đó”

Điểm quan trọng nhất trước khi một người bước vào phòng gym không nhất thiết là nỗi đau, sự xấu hổ hay mong muốn thay đổi. Những điều đó có thể tạo ra áp lực, nhưng áp lực không tự động biến thành hành động.

Điểm bùng phát thường nằm ở một cảm giác khác:

“Tôi có thể làm gì đó.”

Đó là cảm thức về sự chủ động — sense of agency. Ở nghĩa rộng, agency là cảm giác rằng mình không hoàn toàn bất lực trước đời sống của chính mình; hành động của mình có thể tác động đến thực tại.

Gần với nó là self-efficacy, nhưng cụ thể hơn. Self-efficacy không chỉ là “mình có thể thay đổi”, mà là niềm tin rằng “mình có thể thực hiện những hành động cần thiết để tạo ra sự thay đổi đó”.

Trong bối cảnh gym, agency có thể là:

“Mình không muốn sống như thế này nữa.”

Còn self-efficacy cụ thể hơn:

“Mình có thể học cách tập, xuất hiện đều đặn, ăn uống tốt hơn, và duy trì đủ lâu để thấy một dạng kết quả nào đó.”

Một người có thể rất không hài lòng với bản thân, nhưng nếu họ tin rằng “mình có cố cũng vậy thôi”, họ sẽ khó bắt đầu. Một người có thể rất muốn thay đổi, nhưng nếu họ tin rằng mình không đủ khả năng, không đủ thời gian, không đủ sức, họ sẽ dễ trì hoãn.

Vì vậy, điều đưa một người đến phòng gym không chỉ là sự bất mãn với hiện tại. Đó còn là khoảnh khắc họ bắt đầu tin rằng khoảng cách giữa hiện tại và tương lai có thể được thu hẹp bằng hành động.

Vì sao lại là phòng gym?

Phòng gym có một đặc điểm rất riêng: nó cho phản hồi rõ ràng.

Hôm nay bạn nâng được bao nhiêu. Tuần sau bạn có tăng được thêm không. Tháng này cơ thể bạn thay đổi ra sao. Sau vài tháng, sức mạnh, dáng đứng, cách đi, cách nhìn chính mình có gì khác.

Tạ rất trung thực ở mức cơ học: hoặc bạn nâng được, hoặc bạn không. Nhưng tâm trí con người thì không đơn giản như vậy.

Một con số trên thanh tạ có thể là bằng chứng của tiến bộ với người này, nhưng lại là lý do để người khác thấy mình kém cỏi hơn. Một tấm gương có thể giúp người này quan sát thay đổi, nhưng cũng có thể khiến người khác mắc kẹt trong so sánh. Một buổi tập tốt có thể củng cố self-efficacy, nhưng một chuỗi buổi tập tệ cũng có thể làm người ta nghi ngờ chính mình.

Vì vậy, phòng gym không phải một thánh đường thuần khiết. Nó cũng không tự động làm con người tốt hơn.

Nó là một môi trường phản hồi.

Và giống mọi môi trường phản hồi khác, giá trị của nó phụ thuộc vào cách con người diễn giải những phản hồi đó.

Nếu một người dùng phòng gym để quan sát tiến bộ, học kỹ năng, hiểu giới hạn và điều chỉnh hành vi, nó có thể củng cố niềm tin rằng hành động lặp lại có thể tạo ra thay đổi. Nhưng nếu một người dùng phòng gym chỉ để so sánh, tự trừng phạt hoặc chứng minh giá trị bản thân, cùng một môi trường đó có thể khuếch đại sự bất an.

Đây là điểm cần nói rõ: bodybuilding không cứu con người khỏi mọi vấn đề tâm lý. Nó chỉ tạo ra một không gian nơi những vấn đề đó trở nên rõ hơn — và trong một số trường hợp, cũng là nơi người ta học cách xử lý chúng tốt hơn.

Work ethic, consistency, patience

Với một số người, phòng gym là lần đầu họ học được một quy luật rất thô nhưng rất thật: không phải ngày nào cũng có cảm hứng, không phải buổi nào cũng có pump, không phải tuần nào cũng thấy tiến bộ, và không phải lúc nào nỗ lực cũng được phản hồi ngay.

Nhưng nếu họ vẫn xuất hiện, vẫn làm việc phải làm, vẫn điều chỉnh khi sai, vẫn lặp lại đủ lâu, một điều gì đó có thể bắt đầu thay đổi.

Đây là một bài học quan trọng của bodybuilding, nhưng không nên lãng mạn hóa nó.

Work ethic không có nghĩa là cố chấp. Consistency không có nghĩa là không bao giờ nghỉ. Patience không có nghĩa là chịu đựng mọi thứ một cách mù quáng.

Trong bodybuilding, làm việc nghiêm túc cũng bao gồm việc biết điều chỉnh giáo án, ngủ đủ hơn, ăn đúng hơn, nghỉ khi cần, chấp nhận rằng cơ thể có giới hạn và tiến bộ không phải lúc nào cũng đi theo ý mình.

Nếu có một bài học trưởng thành hơn từ gym, có lẽ không phải là “cứ cố là được”. Mà là:

Hành động có giá trị, nhưng hành động phải đi cùng quan sát, điều chỉnh và kiên nhẫn.

Một người có thể bước vào phòng gym vì ngoại hình. Nhưng nếu họ ở lại đủ lâu theo một cách lành mạnh, thứ họ học được có thể sâu hơn nhiều: mối quan hệ giữa nỗ lực, giới hạn, thời gian và kết quả.

Đây là lúc bodybuilding bắt đầu vượt ra khỏi cơ thể.

Không phải vì nó biến mọi người thành phiên bản tốt hơn, mà vì nó cho họ một nơi rất cụ thể để nhìn thấy cách mình phản ứng với khó khăn, thất bại, trì hoãn và tiến bộ.

Bodybuilding bắt đầu trước cơ bắp

Nếu nhìn từ bên ngoài, hành trình bodybuilding bắt đầu ở buổi tập đầu tiên.

Một người đăng ký thẻ gym, mua đôi giày, tập vài bài đầu tiên, đau cơ sau buổi tập, rồi quay lại vào ngày hôm sau.

Nhưng nếu nhìn sâu hơn, hành trình đó đã bắt đầu từ trước.

Nó bắt đầu khi một người cảm thấy khoảng cách giữa con người hiện tại và con người họ muốn trở thành. Nó tiếp tục khi họ hình dung một phiên bản khác của chính mình. Và nó thật sự bùng lên khi họ bắt đầu tin rằng hành động của mình có thể thu hẹp khoảng cách đó.

Vì vậy, buổi tập đầu tiên không phải là điểm khởi đầu tuyệt đối.

Nó là bằng chứng đầu tiên.

Bằng chứng rằng có một điều gì đó bên trong đã chuyển động đủ mạnh để biến suy nghĩ thành hành động.

Có lẽ bodybuilding không bắt đầu từ thẻ tập hay những chiếc bánh tạ. Nó bắt đầu sớm hơn: ở khoảnh khắc một người không còn nhìn bản thân hiện tại như một định mệnh, mà như một trạng thái có thể được thay đổi.

Bài viết này mở đầu cho chuỗi Gym và bản sắc cá nhân trong chuyên mục Tâm lý học bodybuilding. Thay vì chỉ hỏi vì sao bắt đầu tập gym, chuỗi bài này đi sâu hơn vào cách tập gym thay đổi bản thân: từ niềm tin, hành vi, kỷ luật cho đến cách một người nhìn nhận khả năng thay đổi của chính mình.

Tài liệu tham khảo

Bandura, A. (1977). Self-efficacy: Toward a unifying theory of behavioral change. Psychological Review, 84(2), 191–215. https://doi.org/10.1037/0033-295X.84.2.191

Higgins, E. T. (1987). Self-discrepancy: A theory relating self and affect. Psychological Review, 94(3), 319–340. https://doi.org/10.1037/0033-295X.94.3.319

Markus, H., & Nurius, P. (1986). Possible selves. American Psychologist, 41(9), 954–969. https://doi.org/10.1037/0003-066X.41.9.954