Đồng cảm (sympathy) và thấu cảm (empathy) là hai khái niệm thường bị nhầm lẫn trong tâm lý học. Theo định nghĩa của Từ điển Tâm lý học APA (Hoa Kỳ), đồng cảm là “cảm giác quan tâm hoặc yêu thương xuất phát từ việc nhận thức được nỗi đau hoặc buồn phiền mà người khác đang chịu đựng”. Nó tương đương với khái niệm sympathy trong tiếng Anh.

Trong khi đó, thấu cảm được định nghĩa là “hiểu một người từ chính hệ quy chiếu của họ thay vì của bản thân, hoặc trải nghiệm chính những cảm giác, nhận thức và suy nghĩ của đối phương” (tương đương empathy).

Như vậy, đồng cảm dừng ở mức “thấy buồn cho họ” và quan tâm ở góc nhìn của mình, còn thấu cảm đòi hỏi đặt mình vào vị trí của người khác, thực sự cảm nhận và chia sẻ cảm xúc của họ. Ví dụ, một người cảm thông bằng cách nói “Anh xin chia buồn cùng em”, trong khi khi thấu cảm họ sẽ tưởng tượng chính mình cũng mất đi một thú cưng thân yêu và cảm nhận được nỗi đau đó.

Thương hại (pity) là một khái niệm khác. Theo Merriam-Webster, pity là “sự xót thương, đôi khi có phần thương hại hay khinh thường, cho người đang đau khổ”. Người thương hại nhìn nhận hoàn cảnh khó khăn của người khác nhưng thường cảm thấy “tội nghiệp” họ mà không đặt mình vào vị trí của họ. Trái lại, đồng cảm (sympathy) còn hàm ý một sự quan tâm nhân ái hơn và khả năng “tham nhập vào trải nghiệm cảm xúc của người khác”.

Tóm lại, đau buồn cho người khác (đồng cảm) vẫn khác với thương cảm (thương hại), và cả hai đều khác với thấu cảm sâu sắc. Ví dụ, đồng cảm với một người ly hôn sẽ nói “Quá tệ cho việc đó” thì thấu cảm sẽ là “Anh sẽ ở đây để nghe em chia sẻ mỗi khi em cần”; còn thương hại thường chỉ là cảm thấy “đáng tiếc” và có thể kèm sự phán xét âm thầm về kém may mắn của người kia.

Khác biệt trong thực hành tâm lý

• Thấu cảm trong trị liệu: Trong tham vấn và trị liệu tâm lý, thấu cảm (empathy) được coi là nhân tố cốt lõi để xây dựng niềm tin và kết nối với khách hàng. Chuyên gia lắng nghe chủ động, đồng cảm sâu sắc với trải nghiệm của khách giúp khách cảm thấy được hiểu và chấp nhận, tạo nền tảng cho sự thay đổi tích cực. Ngược lại, chỉ thể hiện sự đồng cảm bề mặt hoặc thương hại có thể khiến khách cảm thấy bị “cô lập” trong cảm xúc của mình. Ví dụ, một nhà trị liệu khôn ngoan thường tránh nói lời thương hại (“Ôi, tội nghiệp anh quá…”) mà thay vào đó duy trì thái độ thấu cảm kiên nhẫn (“Tôi hiểu anh đang rất đau khổ, chúng ta cùng chia sẻ về cảm xúc đó”) để không làm giảm giá trị tự chủ và khả năng của khách hàng.

• Yêu bản thân vs. Ích kỷ: Yêu bản thân (self-love/self-care/self-compassion) trong tâm lý học hiện đại thường được hiểu là thái độ tự quan tâm, yêu thương và chấp nhận bản thân lành mạnh. Khái niệm tự trắc ẩn (self-compassion) của Kristin Neff nhấn mạnh việc đối xử với chính mình bằng lòng tốt như đối với người khác, nhất là trong lúc khó khăn. Theo đó, “sự tự trắc ẩn là yếu tố cần thiết để có mối quan hệ lành mạnh với chính bản thân”, giúp giảm căng thẳng và tăng khả năng phục hồi. Việc yêu bản thân không đồng nghĩa với ích kỷ; ngược lại, khi một người biết chăm sóc mình thì cũng có khả năng quan tâm đến người khác hơn. Như một nghiên cứu đã chỉ ra, “self-compassion là đối lập với self-centeredness (tính tự kỷ)”: người có tự trắc ẩn nhận ra mình là một phần của nhân loại và nhờ đó trở nên chu đáo với người khác hơn.

Trái lại, ích kỷ (selfishness) là xu hướng chỉ quan tâm đến nhu cầu và lợi ích của bản thân một cách thái quá, đi kèm ít hoặc không ít quan tâm đến người khác. Định nghĩa phổ biến trong tâm lý học cho biết “ích kỷ là trạng thái tập trung cao độ vào nhu cầu và sức khỏe của bản thân với sự giảm tương ứng về quan tâm đến nhu cầu và sức khỏe của người khác”. Trong thực hành trị liệu, nhà chuyên môn thường khuyến khích khách hàng phát triển tình yêu bản thân và biên giới cá nhân lành mạnh (self-love, self-esteem) mà không khuyến khích hành vi chỉ vì lợi ích cá nhân (ích kỷ). Ví dụ, khích lệ ai đó “học cách nói không để bảo vệ bản thân” khác hẳn với cách hành xử ích kỷ “tham lợi cho mình bất chấp người khác bị thiệt thòi”.

• Tự ái và Ái kỷ: Tự ái và ái kỷ đều liên quan đến cách đánh giá bản thân nhưng có nét nghĩa khác nhau. Theo giải thích từ Hán Việt, tự ái nghĩa đen là “yêu bản thân”, tuy nhiên trong tâm lý học hiện đại nó thường chỉ thái độ tự trọng quá mức, dễ tự ái (dễ bị tổn thương khi bị phê phán). Người có lòng tự ái cao thường tự tôn, mong muốn được người khác nhìn nhận quan trọng và nhanh nổi cáu, buồn bực khi cho rằng mình bị coi thường hay đánh giá thấp. Nói cách khác, tự ái là tính cách mang tính cá nhân (trait) phản ánh mức độ nhạy cảm về lòng tự trọng, có thể hiện ra trong các mối quan hệ mà không nhất thiết phải đạt đến mức bệnh lý. Theo một số lý thuyết, tự ái có thể dẫn đến tâm trạng căng thẳng hay hưng phấn (vd. người tự ái dễ bị tổn thương, cũng có thể quá ảo tưởng về bản thân trong một thời điểm).

  Ái kỷ trong tâm lý học phương Tây tương ứng với khái niệm narcissism – đặc biệt là rối loạn nhân cách ái kỷ (NPD) được mô tả trong DSM-5. Định nghĩa của DSM-5 cho thấy NPD là “một rối loạn nhân cách đặc trưng bởi việc thường xuyên phóng đại tầm quan trọng của bản thân, khao khát được ngưỡng mộ một cách thái quá, và thiếu sự đồng cảm với người khác”. Như vậy, dù cả hai đều xoay quanh việc yêu bản thân, ái kỷ ở mức tính cách bệnh lý nhấn mạnh hơn đến ảo tưởng quyền lực, thành công, cần được tung hô và thường có hành vi tự cao tự đại, không chịu nhận lỗi và coi thường nhu cầu người khác. Ví dụ, một người tự ái cao có thể phản ứng gay gắt khi bị chỉ trích, còn một người ái kỷ có thể tin mình xứng đáng được khen ngợi liên tục và có quyền hơn người khác. Trong thực hành tâm lý, việc nhận diện tự ái giúp trị liệu viên xây dựng động lực khích lệ (ví dụ củng cố lòng tự trọng lành mạnh), trong khi ái kỷ (narcissism/NPD) thường đòi hỏi phương pháp điều trị chuyên biệt (các điều kiện DSM-5, trị liệu tập trung vào việc tăng cảm thông và quản lý ảo tưởng).

Bảng đối chiếu

Trong thực hành tâm lý chuyên ngành, các khái niệm trên được áp dụng chính xác để hỗ trợ trị liệu và tham vấn. Chẳng hạn, liệu pháp tập trung vào tăng cường thấu cảm giúp khách hàng hiểu rõ trạng thái cảm xúc của mình hơn; ngược lại, khuyến khích thái độ “thương hại” có thể vô tình làm khách cảm thấy bị hạ thấp năng lực tự giải quyết vấn đề. Trong can thiệp, khích lệ yêu bản thân (self-love/self-compassion) giúp khách học cách chăm sóc sức khỏe tinh thần mà không dẫn đến hành vi ích kỷ; như đã chỉ ra, “sự tự-thương là đối lập với sự tập trung hoàn toàn vào bản thân” và nhờ đó người có tự-thương sẽ quan tâm hơn đến người khác. Đồng thời, chuyên gia tâm lý cảnh giác với dấu hiệu tự ái cao hay ái kỷ ở khách (ví dụ trong NPD) để điều chỉnh phương pháp: người ái kỷ thường khó nhận thấy cảm xúc của người khác và cần liệu pháp hướng vào phát triển cảm thông và thực tế hoá ảo tưởng, theo tiêu chí chẩn đoán của DSM-5 (NPD được xếp vào nhóm rối loạn nhân cách B).

Tóm lại, đồng cảm và thấu cảm liên quan đến cách ta hiểu và chia sẻ cảm xúc với người khác, trong đó đồng cảm (sympathy) là mức độ quan tâm bề mặt còn thấu cảm (empathy) là sự đồng điệu sâu sắc. Thương hại (pity) là cảm giác xót thương người khác nhưng thiếu sự kết nối. Về bản thân, yêu bản thân (self-love/self-compassion) là thái độ tích cực hướng vào sức khỏe tâm lý, khác hẳn với ích kỷ (selfishness) vốn đặt lợi ích cá nhân vượt lên trên người khác. Tự ái và ái kỷ tuy đều liên quan đến lòng tự tôn, nhưng tự ái thường chỉ ở mức đặc trưng cá nhân (nhạy cảm với tổn thương tự trọng), còn ái kỷ (narcissism) ở mức bệnh lý rối loạn với ảo tưởng phóng đại giá trị bản thân và thiếu đồng cảm. Những kiến thức phân biệt này giúp các nhà tâm lý ứng dụng đúng thuật ngữ, định hướng trị liệu phù hợp và không nhầm lẫn khái niệm khi giao tiếp chuyên môn.