Vai trò của cảm xúc tiêu cực và lãng mạn trong mối quan hệ yêu đương

1. Trạng thái tiêu cực

• Giận dữ:

Việc bộc lộ cảm xúc tiêu cực như giận dữ hay thất vọng có thể giúp hai bên nhận diện vấn đề đang tồn tại trong quan hệ, từ đó khuyến khích thảo luận.

Ví dụ, nghiên cứu của Kashdan và cộng sự (2007) cho thấy với những người ít lo âu xã hội, việc cởi mở thể hiện cảm xúc tiêu cực đã tăng cường mức độ thân mật trong quan hệ theo thời gian. Nói cách khác, nếu cảm xúc tiêu cực được diễn đạt một cách phù hợp (không đổ lỗi hay chỉ trích cá nhân), nó tạo cơ hội để đối tác lắng nghe và giải quyết vấn đề chung. Ngược lại, việc kìm nén hoặc né tránh xung đột có thể tích tụ căng thẳng, dẫn đến những hậu quả tiêu cực về sau (ví dụ như gây bất đồng ngầm hay hành vi thụ động chống đối).

Mặc dù thường bị coi là tiêu cực, giận dữ có thể đóng vai trò cảnh báo và thúc đẩy thay đổi tích cực trong mối quan hệ. Nghiên cứu chỉ ra khi một thành viên trong cặp bày tỏ sự bất mãn (qua giận dữ), cả hai sẽ có cơ hội “tự sửa lỗi” cho mối quan hệ và tăng cường sự gần gũi.

Ví dụ trong một trường hợp trị liệu, cặp đôi Eric và Sofia đã dùng cơn giận để khai thác tâm tư: sau khi Sofia chia sẻ nỗi buồn vì thiếu thời gian bên nhau, Eric lắng nghe và nhận ra anh cảm thấy có lỗi vì đã tập trung quá nhiều vào công việc. Quá trình này giúp họ hiểu nhau hơn và gắn kết.

Về mặt sinh lý, phản ứng giận dữ kích hoạt cơ chế “chiến đấu hoặc chạy trốn” tuyến thượng thận tiết ra adrenaline và hormone stress, tăng năng lượng và tập trung để giải quyết vấn đề. Nếu được quản lý khéo léo (qua lắng nghe, thông cảm), giận dữ có thể giúp đối tác nhận ra và điều chỉnh những hành vi gây xung đột, cải thiện giao tiếp và sự gắn bó trong cặp đôi.

Cảm xúc như giận dữ vốn là một “cảm xúc tiếp cận” (approach emotion) nó khuyến khích con người hành động để điều chỉnh tình huống. Các nghiên cứu gần đây chỉ ra rằng khi một người cảm thấy giận, họ có xu hướng đối đầu và đồng thời tìm cách hàn gắn hơn.

Ví dụ, Karppinen và cộng sự (2023) cho thấy mức độ giận dữ cao khi đối tác làm tổn thương khiến người được hỏi càng có khuynh hướng nỗ lực “sửa sai” và hàn gắn mối quan hệ. Càng giận thì càng muốn phê phán đối tác một cách xây dựng nhằm thúc đẩy thay đổi, đồng thời cố gắng tìm cách khắc phục lỗi lầm, góp phần làm sáng tỏ ranh giới và kỳ vọng trong quan hệ. Như vậy, một mức độ giận vừa đủ và được biểu đạt lành mạnh có thể là chất xúc tác khiến cả hai bên chú ý hơn đến những vấn đề cốt lõi cần giải quyết, tạo điều kiện cho thay đổi tích cực.

• Ghen tuông:

Ở mức độ vừa phải, ghen tuông có thể củng cố mối quan hệ. Các lý thuyết tiến hóa (David Buss và cộng sự) cho rằng ghen tuông ra đời để bảo vệ quyền lợi sinh sản và tình cảm của cặp đôi, nó giúp phát hiện sớm nguy cơ phản bội và giữ gìn sự trung thành. Ghen tuông trong phạm vi cho phép thúc đẩy các hành vi chăm sóc và giữ gìn đối phương.

Cảm xúc tiêu cực như ghen tuông đôi khi được hiểu là dấu hiệu của sự quan tâm sâu sắc tới mối quan hệ. Nhiều nghiên cứu cho thấy ghen tuông ở mức độ vừa phải có liên quan đến cảm giác “đang yêu” mạnh mẽ hơn và mức độ ổn định cao hơn trong quan hệ. Khi ghen tuông được diễn đạt không mang tính kiểm soát hay bạo lực, mà như một tín hiệu cho đối tác rằng bạn rất đầu tư vào mối quan hệ, nó có thể củng cố sự tin tưởng lẫn nhau. Cụ thể, Sharmin Sultana và cộng sự (2023) nhận xét rằng “ghen tuông liên quan đến tình yêu sâu sắc hơn đối với bạn đời, cảm giác ‘đang yêu’ mãnh liệt hơn và độ ổn định của mối quan hệ cao hơn”.

Tóm lại, miễn là cảm xúc tiêu cực không quá mức và được xử lý khéo léo (ví dụ qua ngôn ngữ “tôi cảm thấy…” thay vì chỉ trích), chúng có thể cảnh báo cho cặp đôi biết về những nhu cầu hoặc giới hạn đang bị đe dọa, từ đó tạo cơ hội cho cả hai cùng thảo luận và điều chỉnh, làm tăng sự thấu hiểu và gắn kết.

Ví dụ, xu hướng “ghen bảo vệ” (benefit-provisioning jealousy) khiến người ta thường xuyên khen ngợi, tặng quà và tổ chức các buổi hẹn hò để duy trì mối quan hệ. Nhiều nghiên cứu cho thấy “ghen vừa phải sẽ giúp tình cảm đôi bên thêm mặn nồng” vì nó nhấn mạnh giá trị của mối quan hệ, tạo động lực để ta quan tâm hơn tới nhau và ngăn cản ý đồ phản bội. Tuy nhiên, cần tránh ghen tuông mù quáng để không rơi vào vòng kiểm soát và tổn thương lẫn nhau.

• Buồn bã/Khóc:

Việc chia sẻ nỗi buồn và nước mắt có thể tăng cường sự gắn kết tình cảm. Khi một người khóc hoặc bộc lộ cảm xúc buồn bã, đối tác có xu hướng đáp lại bằng sự quan tâm và an ủi, tạo ra không gian an toàn cho cả hai. Nghiên cứu chỉ ra căng thẳng khi giấu giữ cảm xúc có hại cho sức khỏe; ngược lại, khóc giúp giảm stress và tạo ra kết nối về cảm xúc (tăng “hành vi bám dính”) giữa mọi người.

Về mặt sinh lý, nước mắt xúc động chứa hormone stress, và hành động khóc giúp cơ thể giải phóng oxytoxin và endorphin (hormone gây khoan khoái).

Kết quả là cơ thể được xoa dịu, giảm đau tinh thần và kích thích cảm giác bình tĩnh, hạnh phúc. Việc này cũng báo hiệu cho đối phương biết ta đang cần được hỗ trợ, từ đó khơi gợi sự thấu hiểu và đồng cảm, củng cố niềm tin và sự gần gũi trong cặp đôi.

• Thất vọng:

Thất vọng là tín hiệu cho thấy kỳ vọng chưa khớp với thực tế. Nó cảnh báo người trong cuộc cần đánh giá lại viễn cảnh để tránh lặp lại thất vọng không đáng có. Theo chuyên gia, trải nghiệm thất vọng là cơ hội để điều chỉnh kỳ vọng và rèn luyện khả năng chống chịu (resilience). Thay vì né tránh cảm giác khó chịu, đối mặt với thất vọng ví dụ trao đổi thẳng thắn về nhu cầu và giới hạn của nhau giúp cặp đôi xây dựng chiến lược tâm lý lành mạnh hơn.

Dần dà, khả năng phục hồi cảm xúc được tăng cường, mỗi người học cách xử lý tốt hơn khi vấp phải thất vọng. Kết quả là mối quan hệ có thể trở nên bền bỉ hơn trước thử thách, bởi các thành viên biết đối thoại và điều chỉnh bản thân thay vì gán hết lỗi cho nhau.

Con người có thể thay đổi không?

2. Tác hại tiềm ẩn của trạng thái lãng mạn quá mức

• Lý tưởng hóa quá mức:

Khi một hoặc cả hai người đặt đối tác lên “đỉnh núi” hoàn hảo, họ dễ mất khả năng nhìn nhận thực tế. Nghiên cứu chỉ ra nhiều mối quan hệ đổ vỡ vì một bên không chịu từ bỏ ảo tưởng ban đầu họ muốn đối phương luôn sống theo hình ảnh mà mình tưởng tượng. Lý tưởng hóa khiến nhu cầu của thực tế bị đè nén: Psychology Today nhận định “lý tưởng hóa chỉ giúp ta sống trong thế giới mộng tưởng, gây bất lợi cho khả năng xử lý tình huống thực tế”. Hệ quả là hai người dễ thất vọng kéo dài khi đối tác không đáp ứng được kỳ vọng phi hiện thực. Đôi bên mất dần cơ hội học cách chấp nhận lẫn nhau với những điểm yếu riêng, khiến xung đột không được giải quyết và niềm tin cũng dần phai nhạt.

• Phụ thuộc cảm xúc:

Phụ thuộc vào tình yêu ở mức vừa phải giúp cảm thấy an tâm, nhưng khi trở thành lệ thuộc, nó tạo ra nhiều mệt mỏi tâm lý. Theo các nhà tâm lý, người quá phụ thuộc vào đối tác thường dựa dẫm quá mức: họ coi thành công/hạnh phúc của mình dựa trên trạng thái cảm xúc của người kia. Họ có xu hướng hy sinh bản thể cá nhân và thậm chí cố gắng kiểm soát đối tác để xua tan bất an của mình.

Ví dụ, người lệ thuộc thường cảm thấy bắt buộc phải làm cho đối tác vui mới thấy ổn, và khi thất bại họ sẽ gia tăng nỗ lực kiểm soát hoặc ngược lại trở nên tuyệt vọng, xấu hổ. Về lâu dài, điều này sinh ra khổ sở nội tâm: sự hi sinh nhu cầu cá nhân tạo ra cảm giác tội lỗi, oán giận tiềm ẩn. Mối quan hệ cũng vì thế bị biến thành chu kỳ căng thẳng, một khi đối tác không đáp ứng được những kỳ vọng bất hợp lý, cả hai dễ xảy ra tổn thương và mất ổn định tình cảm.

• Sống trong mộng tưởng/Tránh né thực tế:

Lối tư duy theo phim ảnh (“chuyện tình hoàn hảo”, “tình yêu là định mệnh”) dễ biến cặp đôi thành nạn nhân của chính tưởng tượng. Nếu nghĩ rằng người kia phải giải quyết hết mọi nỗi buồn của mình hay rằng “tình yêu thật thì không cãi vã”, họ sẽ né tránh thẳng thắn đối thoại và coi mọi bất đồng nhỏ như dấu hiệu mối quan hệ sắp thất bại. Quan trọng hơn, niềm tin vào “định mệnh” hay “chỉ có một nửa duy nhất” buộc họ duy trì mối quan hệ ngay cả khi nó trở nên độc hại.

Hệ quả là cặp đôi luôn sống trong viễn cảnh viển vông, không thể chịu đựng các khía cạnh bất ổn của đời sống chung. Các chuyên gia cho rằng mộng tưởng quá mức làm méo mó nhận thức về đối phương: ta chỉ nhìn thấy “bản lý tưởng” chứ không phải con người thật của họ. Điều này dẫn đến sự thất vọng liên tục, vì thực tế (công việc, tiền bạc, trách nhiệm gia đình…) luôn xen vào đời sống tình cảm, trong khi hai người vẫn bị gắn bó bởi những kịch bản yêu đương không thực tế.

Kết luận

Trong tình yêu, trạng thái tiêu cực không hoàn toàn là “kẻ thù”. Giận dữ, ghen tuông, thất vọng hay buồn bã nếu được bộc lộ và quản lý đúng cách có thể trở thành tín hiệu cảnh báo, cơ hội giao tiếp, chất xúc tác cho sự thay đổi tích cực và phương tiện để tăng cường gắn kết. Những cảm xúc này giúp đôi bên hiểu rõ nhu cầu, giới hạn và kỳ vọng của nhau, từ đó xây dựng mối quan hệ bền vững hơn.

Ngược lại, trạng thái lãng mạn quá mức khi tình yêu bị lý tưởng hóa, phụ thuộc cảm xúc hoặc sống trong mộng tưởng thường gây méo mó nhận thức, nuôi dưỡng kỳ vọng phi thực tế và làm tăng nguy cơ tổn thương. Thay vì tạo nền tảng vững chắc, nó dễ khiến cặp đôi thất vọng, mất cân bằng quyền lực và bỏ lỡ cơ hội phát triển cá nhân lẫn tập thể.

Nói cách khác, cái lợi của “tiêu cực” nằm ở chỗ nó giúp ta đối diện với thực tế và điều chỉnh, trong khi cái hại của “lãng mạn quá mức” là khiến ta trốn tránh thực tế. Một mối quan hệ khỏe mạnh không phải là nơi chỉ có những cảm xúc tích cực đẹp đẽ, mà là nơi đôi bên biết dung hòa cả tích cực lẫn tiêu cực, đối thoại thẳng thắn, chấp nhận nhau như những con người thực, không hoàn hảo nhưng sẵn sàng trưởng thành cùng nhau.